مرکز مطالعات پدافند هوایی ارتش
padafand.jpg
تاریخچه پدافندهوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران

پس از شروع جنگ جهانی اول واستفاده  از هواپیما به عنوان یک سلاح تهاجمی  موثر ،ضرورت ابداع سلاحی جهت مقابله با حملات هوایی هواپیماها  به ادراک رسید. با توجه به عدم وجود جنگ افزارهای پدافندهوایی در آن زمان ، اولین سلاحهای مورد استفاده در پدافندهوایی همان تفنگها ومسلسلهای معمولی در اختیار سربازان محسوب می گردد.اما این سلاحها فاقد توانایی کامل جهت استفاده به عنوان سلاح ضدهوایی بودند.از جمله ضعفهای این سلاحها  عدم تطبیق تجهیزات جهت نشانه گیری به سمت آسمان  بود.اما در سالهای آخر جنگ جهانی اول برای نخستین بار قنداقهای مخصوص برای توپها ساخته شد تا بتوانند با مشکلات کمتری به سمت آسمان  نشانه گیری کنند .جهت افزایش تحرک  نیز خودروهایی طراحی شد تا توپهای فوق برروی آنها مستقر گردند. با توجه به استفاده روز افزون از انواع هواپیما درکشورهای  اروپایی وآمریکایی طراحی وابداع جنگ افزارهای ضدهوایی نیز در آن کشورها فزونی یافت تا آنجا که توپهای ضدهوایی در جنگ جهانی دوم به عناصر مهم دفاع در برابر حملات هوایی تبدیل شده بود.  اما درایران سالها طول کشید تا اولین جنگ افزارهای ضدهوایی شناخته شده ومورد بهره برداری قرار گیرد. ایجاد ساختار جهت دفاع هوایی ارتش ایران نیز  به سال 1312هـ.ش مربوط می شود، در این سال بود که توپ های57 میلیمتری ضد هوایی از کارخانه بوفرس(Bofors) سوئد خریداری واولین واحد  ضد هوایی در تیپ‌ مستقل‌ توپخانه‌ صحرایی‌زیرمجموعه   نیروی زمینی در تهران تشکیل شد. این‌ تیپ‌ علاوه‌بر 2 هنگ‌ توپخانه‌ 105 م.م‌، دارای‌ آتشبار‌های شماره‌ 1 و 2 ضد طیاره‌ بوده‌ است‌.

آتشبار‌های ضد طیاره‌ بعدی‌ به‌ ترتیب‌ در سال‌ 1315 در لشکر 6 خوزستان‌، در اوایل‌ بهار سال‌ 1316 در لشکر 4 شمال‌غرب‌ و در تابستان‌ سال‌ 1316 در لشکر 9 شرق تشکیل‌ گردیدند و تعداد آتشبار‌های تهران‌ نیز به‌ 4 آتشبار افزایش‌ یافته‌ و عنوان‌ «آتشبار ضد هواپیما» جایگزینِ «آتشبار ضد طیاره‌» گردید.

در سال‌ 1317 به‌ هر یک‌ از لشکر‌های 1 و 2 مرکز یک‌ گروهان‌ ضد هوایی‌ اختصاص‌ یافته‌ و توسعه‌ آتشبار‌های ضد هواپیما ادامه‌ یافت‌. در سال‌ 1320 سازمان‌ضدهوایی‌درقالب‌هنگ‌ومتشکل‌ازگردانهای ضد هوایی‌ شکل‌ گرفته‌ که‌ یکی‌ از گردانها ، گردان‌ نورافکن‌ ضد هوایی‌ و یک‌ گردان‌ مستقل‌ شامل‌ 4 گروهان مسلسل‌ ضد هوایی‌ بوده‌ است‌. عملکرد ضدهوایی ها خیلی زود برای همه مشخص شد زیرا برابر اعلامیه شماره (1) ستاد ارتش در سوم شهریور 1320 و همزمان با واقعه بمباران شهر تهران چند شهر دیگر مشخص شد که یک فروند هواپیمای مهاجم شوروی سابق در حوالی تبریز مورد اصابت گلوله های توپهای ضدهوایی قرار می گیرد و سرنگون می شود.[1]. یکی از کارشناسان وپیشکسوتان نظامی در بررسی عوامل شکست سریع ارتش ایران از ارتش های شوروی وانگلیس ،بیان می کند که یکی از عوامل موثر در شکست سریع ارتش ایران این  بود که «آسمان ایران در اختیار هواپیماهای متفقین بود به طوری که بمباران شهرها وپادگانها بدون هیچ مانعی انجام می شد ونیروی هوایی ایران هیچگونه ماموریتی انجام نداد »[2]. البته مسلم است که منظور از عدم انجام ماموریت توسط نیروی هوایی ،ماموریتهای سازمان یافته واز طریق سلسله مراتب می باشدزیرا حرکت انقلابی خلبانان پادگان قلعه مرغی و عدم تسلیم شدن آنها در برابر بیگانگان حرکتی خودجوش محسوب شده و یک حرکت سازمان یافته وابلاغی از طرف سلسله مراتب نظامی محسوب نمی شود.نظامی پس‌ از ورود متفقین‌ به‌ ایران‌، یگان های ضد هوایی‌ رو به‌ ضعف‌ نهادند و توپ‌های ضد هوایی‌ بوفرس‌ در سال‌ 1322 از رده‌ عملیاتی‌ خارج‌ شدند.

در سال‌ 1333 یگان های ضد هوایی‌ از نیروی‌ زمینی‌ ارتش‌ منفک شده ‌ و به عنوان زیر مجموعه ‌ نیروی‌ هوایی‌ به فعالیت خود ادامه دادند ودر واقع یگان پدافندهوایی در نیروی هوایی در تاریخ15خرداد 1333 تشکیل شد[3].

این یگانها به‌ توپ‌های 40 م.م ضد هوایی‌ مجهز شدند ولی‌ پس‌ از حدود 2 سال‌ مجددا یگان های فوق مجدداً به‌ تابعیت‌ نیروی‌ زمینی‌ در آمده و پس‌ از مدتی‌ با انجام‌ تغییراتی‌ در سازمان‌، توپخانه‌ ضد هوایی‌ ارتش‌ متشکل‌ از 3 گردان‌ ضد هوایی‌ تأسیس‌ گردید.

در سال‌ 1336 تعدادی‌ از افسران‌ جمعی‌ توپخانه‌ ضد هوایی‌ ارتش‌ که‌ به‌ تیپ‌ مستقل‌ توپخانه‌ ضد هوایی‌ تغییر نام‌ داده‌ بود جهت‌ آموزش‌ به‌ کشور آمریکا اعزام‌ گردیدند و در همین‌ زمان‌ آموزشگاه‌ توپخانه‌ ضد هوایی‌ در نیروی‌ زمینی‌ و کمیته‌ ضد هوایی‌ در مرکز توپخانه‌ وجود داشت‌.

توپ‌های 40  م.م‌ نیز بعد‌ها از رده‌ عملیاتی‌ خارج‌ گردیده‌ و کلیه‌ یگان های ضد هوایی‌ منحل‌ شده‌ و کارکنان‌ آن ها  به‌یگان های‌ توپخانه ‌صحرایی ‌منتقل‌گردیدندوهمزمان ‌باجنگ‌ویتنام‌،تشکیل‌مجددیگان های ضد هوایی‌ در  ارتش‌ مدّنظر قرار گرفته‌ و با به کارگیری‌ توپ‌های 23 م‌م‌ و 57 م.م‌ روسی‌ عنصر ضد هوایی‌ مجدداً در نیروی‌ زمینی‌ به‌ وجود آمد و بعداً توپ‌های کنترل‌ با رادار شلیکا نیز به‌ تعداد کمی‌ به‌ خدمت‌ گرفته‌ شدند و تغییر عمده‌ای بجز افزایش‌ تعداد آتشبار‌های ضد هوایی‌ در نیروی‌ زمینی‌ صورت‌ نگرفت‌.

در سال‌ 1336 تعدادی‌ از افسران‌ فنی‌ هوایی‌ جهت‌ طی‌ دوره‌ آموزشی‌ رادار به‌ انگلستان‌ اعزام‌ گردیده‌ و زمینه‌ ایجاد سازمان‌ دفاع‌ هوایی‌ در نیروی‌ هوایی‌ ارتش‌ فراهم‌ گردید.

در سال‌ 1337 آموزشگاه‌ رادار در تیپ‌ تعلیمات‌ نیروی‌ هوایی‌ تشکیل‌ گردید و افسران‌ اعزامی‌ به‌ خارج‌ کشور پس‌ از مراجعت‌، به‌ آموزش‌ کارکنانی‌ که جدید استخدام‌ می‌‌شدند، پرداختند.

در سال‌ 1337 یک‌ سامانه‌ راداری‌ متحرک‌ در فرودگاه‌ دوشان‌تپه‌ مستقر گردید که‌ ضمن‌ بهره‌برداری‌ از آن‌ در امر آموزش‌، به‌ عنوان‌ اولین‌ سامانه‌ راداری‌ کشور، عهده‌دار مراقبت‌ هوایی‌ گردیده‌ و پوشش‌ راداری‌ تهران‌ را در ساعات‌ روشنایی‌ روز تأمین‌ نموده‌ و در بقیه‌ ساعات‌ شبانه‌ روز به‌ صورت‌ خاموش‌ نگهداری‌ می‌‌گردید.

در شهریور ماه‌ سال‌ 1338 تیپ‌ آموزش‌ و پشتیبانی‌ دفاع‌ هوایی‌ با ترکیب‌ آموزشگاه‌ رادار و تجهیزات‌ راداری‌ موجود و در تابعیت‌ تیپ‌ تعلیمات‌ نیروی‌ هوایی‌ تشکیل‌ گردیده‌ و پس‌ از مدتی‌ به‌ عنوان‌ تیپ‌ مستقلِ آموزش‌ و پشتیبانی‌ دفاع‌ هوایی‌ از تابعیت‌ تیپ‌ تعلیمات‌ نیروی‌ هوایی‌ خارج‌ و در تابعیت‌ مستقیم‌ فرمانده‌ نیروی‌ هوایی‌ قرار گرفت‌.

در سال‌ 1339 سازمان‌ موردبحث‌، توسعه‌ یافته‌ و به‌ تیپ‌ هفتادم‌ مستقل‌ دفاع‌ هوایی‌ تغییر نام‌ داد. این‌ تیپ‌ شامل‌ یک‌ ستاد، آموزشگاه‌ رادار، سلاح های ضد هوایی‌ و دو ایستگاه‌ رادار در حال‌ احداث‌ در تبریز و بابلسر بود که‌ این‌ دو ایستگاه‌ بین‌ سال های 1340 تا 1342 تکمیل‌ و راه‌اندازی‌ گردیدند.

در شهریور ماه‌ سال‌ 1343 «تیپ‌ هفتادم‌ مستقل‌ دفاع‌ هوایی‌» به‌ «فرماندهی‌ دفاع‌ هوایی‌» تغییر نام‌ داد و زمینه‌ توسعه‌ بیشتر آن‌ فراهم‌ گردید.

در سال‌ 1345 فرماندهی‌ دفاع‌ هوایی‌ به‌ موشک‌های زمین‌ به‌ هوای‌ سی‌ کت‌ و تایگر کت‌ و توپ‌ 23 م‌م‌ ضد هوایی‌ روسی‌ مجهز گردیده‌ و کلیه‌ جنگ‌افزار‌های دفاع‌ هوایی‌ در سازمانی‌ تحت‌ عنوان‌ گروه‌ توپخانه‌ دفاع‌ زمین‌ به‌ هوا منسجم‌ گردیدند.

اوایل‌ فروردین‌ ماه‌ سال‌ 1348 فرماندهی‌ دفاع‌ هوایی‌ به‌ فرماندهی‌ پدافند هوایی‌ تغییر نام‌ داد.

فرماندهی‌ پدافند هوایی‌ دارای‌ یک‌ ستاد و دو قسمت عمده بود‌.  یک‌ قسمت‌، ایستگاه های رادار، که‌ از نظر تابعیت‌ به‌ طور مستقیم‌ زیر نظر فرمانده‌ پدافند هوایی‌ بودند و یک‌ قسمت‌ یگان های پدافند زمین‌ به‌ هوا که‌ خود تشکیل‌ یگانی‌ تحت‌ عنوان‌ گروه‌ جنگ‌افزار‌های پدافند زمین‌ به‌ هوا را می‌‌دادند و این‌ گروه‌ دارای‌ یک‌ ستاد بود و در تابعیت‌ فرماندهی‌ پدافند هوایی‌ قرار داشت‌.

در سال‌ 1350 گردان های تابعه‌ گروه‌ جنگ‌افزار‌های پدافند زمین‌ به‌ هوا به‌ 14 گردان‌ و ایستگاه های رادار به‌ 20 ایستگاه‌ رسیده‌ بودند که‌ تعدادی‌ از آن ها دارای‌ مصوبه‌ سازمانی‌ بوده‌ ولی‌ تشکیل‌ نشده‌ بودند.

ماموریت‌ گردان های پدافند زمین‌ به‌ هوای‌ متشکله‌، تأمین‌ دفاع هوایی ارتفاع پست[4] پایگاه های هوایی‌ و ایستگاه های رادار بود. در سال‌ 1350 شبکه‌ فرماندهی‌ و کنترل‌ پدافند هوایی‌ نیز تشکیل‌ شده‌ بود که‌ شامل‌ یک‌ مرکز عملیات‌ پدافند هوایی‌،  دو مرکز عملیات‌ منطقه‌ای‌ و شش مرکز کنترل‌ و گزارش ‌ بود.مرکز آموزشهای هوایی نیز درسال 1350به فرماندهی آموزشهای هوایی تغئیر نام داده ومراکز هفت گانه آموزش کادر به شرح ذیل به آموزش نفرات مورد نیاز در نیروی هوایی وپدافندهوایی می پرداخت:

-مرکز آموزش زبان

-مرکز آموزش الکترونیک

-مرکز آموزش نظامی

-مرکز آموزش نگهداری

-مرکز آموزش تخصصهای پشتیبانی

-مرکز آموزش زمین بهوا

-مرکز آموزش تخصصهای هوایی

البته در خصوص  مرکز آموزش پدافند زمین بهوا  باید به این نکته اشاره کرد که در دهم دی ماه 1348 هیئت آموزش پدافند زمین بهوا در مرکز آموزشهای هوایی تشکیل شده ودر سال1350به مرکز آموزش پدافند زمین بهوا تغئیر نام می دهد.این مرکز در بدو تاسیس 570 نفر شاگرد داشت.[5]. در آذر ماه‌ سال‌ 1350 توپ‌های پدافند زمین‌ به‌ هوای‌ اورلیکن‌ که‌ آتش‌ آن هاتوسط‌سامانه‌راداری‌ کنترل‌ می‌‌گردید به‌ خدمت‌ گرفته‌ شد. توپ‌ها ساخت‌ کارخانه‌ اورلیکن‌ و رادار ساخت‌ کارخانه‌ کنتراوس‌ سوییس‌ و در نوع‌ خود از پیشرفته‌ترین‌ سامانه های پدافند زمین‌ به‌ هوای‌ ارتفاع‌ کم‌ محسوب‌ می‌‌شدند.

در سال‌ 1353 سامانه‌ موشکی‌ راپیر انگلیسی‌ به‌ تجهیزات‌ پدافند زمین‌ به‌ هوای‌ فرماندهی‌ پدافند هوایی‌ اضافه‌ گردید و قابل‌ توجه‌ این که‌ این‌ سامانه‌ توسط‌ کشور آمریکا نیز که‌ خود از سازندگانِ انبوهِ سامانه های موشکی‌ و غیره‌ می‌‌باشد، به‌ خدمت‌ گرفته‌ شد. در این‌ سال‌ سامانه‌ موشکی‌ سی‌ کت‌ از سازمان‌ حذف‌ ولی‌ آتشبار‌های موشکی‌ تایگرکت‌ کماکان‌ در سازمان‌ وجود داشتند.

در سال 1354 سامانه موشکی هدایت شونده زمین به هوای  پیشرفته هاوک خریداری و به تدریج به کشور وارد ودر خدمت فرماندهی پدافند هوائی قرار گرفت.

با توسعه‌ سازمان‌ فرماندهی‌ پدافند هوایی‌، گروه های پدافند زمین‌ به‌ هوا در 8 منطقه‌ شامل‌ تهران‌، اصفهان‌، اهواز، دزفول‌، امیدیه‌، بوشهر، بندرعباس‌ و چاه‌بهار سازماندهی‌ گردیده‌ و در  تبریز، همدان‌، شیراز،  مشهد و شهرآباد در سطح‌ گردان‌ حفظ‌ شدند. این‌ گروه ها و گردان ها، تحتِ‌ فرماندهیِ‌ «فرمانده‌ پدافند زمین‌ به‌ هوا» قرار داشتند که‌ خود تابع‌ فرماندهی‌ پدافند هوایی‌ بود.

در تجدید ساختار بعدی‌، کشور به‌ 4 منطقه‌ پدافند هوایی‌ تقسیم‌ گردید و فرماندهان‌ مناطق‌ چهارگانه‌ به‌ طور مستقیم‌ زیر نظر فرماندهی‌ پدافند هوایی‌ قرار گرفتند. گروه های پدافند هوایی‌؛ متشکله‌ از یک‌ ایستگاه‌ رادار (بجز در موارد استثنایی‌ که‌ گروه‌ فاقد ایستگاه‌ رادار بود)، گردآن های موشکی‌ هاوک‌، راپیر و جنگ‌افزار‌های پدافند زمین‌ بهوای‌ اورلیکن‌ و توپ‌ 23 م‌م‌؛ با ترکیب‌‌های متفاوت‌ تحت‌ تابعیت‌ فرماندهی‌ مناطق‌ پدافندی‌ قرار گرفتند.

پس از پیروزی‌ شکوهمند انقلاب‌ اسلامی‌ و بدنبال آن شروع جنگ تحمیلی تحولات اساسی در ساختار فرماندهی پدافند هوائی ایجاد گردید.  تشکیل‌ شبکه‌ فرماندهی‌ و کنترل‌ وتشکیل‌ گردان های دیده‌بانی‌ و موشک های دوش پرتابی و اضافه شدن سامانه های راداری ،موشکی وتوپخانه ای جدید وپوشش راداری نسبی سراسر کشور در ارتفاعات مختلف از جمله اقداماتی بود که در طول جنگ و پس از خاتمه آن با بهر ه گیری از تجربیات هشت سال دفاع مقدس بعمل آمدساما نه های پدافندهوایی اس-200،اف ام80،تورام1 و...در دهه های 70الی 90 شمسی  به  تدریج به ساختارجنگ افزاری پدافندهوایی جمهوری اسلامی ایران  افزوده شد.در بعد آموزش نیز به منظور تامین نیازهای کارکنان تحصیلکرده ومتبحر نیروی هوایی وپدافندهوایی در تخصصهای مختلف پس از تهیه طرح ایجاد دانشگاه هوایی وتصویب فرماندهی کل قوا وشورای عالی انقلاب فرهنگی و تلاشهای شهید ستاری ،دانشگاه هوایی در تاریخ 15/8/1367 به طور رسمی توسط مقام معظم رهبری (رئیس جمهور وقت) افتتاح گردید. دانشکده مهندسی فرماندهی وکنترل هوایی این دانشگاه در رشته های تحصیلی مورد نیاز نیاز پدافندهوایی (کارشناسی مهندسی فرماندهی وکنترل هوایی مشتمل بر رشته های کنترل شکاری ،عملیات موشک واطلاعات عملیات ) وسایر رشته های تحصیلی مورد نیاز به تربیت دانشجو می پردازد.[6]

با توجه به تغئیر استراتژی نبرد در سالهای پایانی دهه نود میلادی واهمیت یافتن نبردهای هوایی و همچنین افزایش حجم تهدیدات علیه نظام مقدس ج .ا.ا و در اولویت قرارگرفتن پدافند هوائی برابر تدابیر فرماندهی معظم کل قوا  طی فرمانی قرارگاه پدافند هوائی با ماموریت دفاع  از هوا و فضای کشوردر مقابل هر گونه تهدید هوائی وبا بهره گیری از تمامی ظرفیت پدافند هوائی نیرو های مسلح کشور در پنجم شهریور ماه 1387تقویت گردید بعدها این روز به عنوان روز پدافندهوایی شناخته شد.البته باید دانست که پیش از این براساس تدابیر واوامر فرماندهی کل قوا مقام معظم رهبری در سال 1371 قرارگاه پدافندهوایی خاتم الانبیاء(ص) مسئولیت هماهنگی فعالیتهای پدافندهوایی ارتش وسپاه(به طورکلی امر پدافندهوایی در نیروهای مسلح) را عهده دار شده بود. قرارگاه پدافندهوایی خاتم الانبیاء(ص) که در ساختار سازمانی قبلی هدایت وکنترل عملیاتی یگانهای پدافندهوایی نیروهای مسلح را بعهده داشت ،در ساختار تشکیلاتی جدید با تحویل گرفتن کامل یگانهای پدافندهوایی نیروی هوایی واعمال فرماندهی کامل بر یگانهای مذکور ،با در اختیار گرفتن فرماندهی اطلاعات وشناسایی ،شبکه راداری ،موشکی وتوپخانه ای ودیده بانی وسامانه های پشتیبانی رزمی و عمومی یگانهای  مذکور ،از طریق سامانه فرماندهی وکنترل پدافندهوایی(ADOC[7]-SOC[8]-CRC[9]-CP[10] )مسئولیت کنترل عملیات هوایی کشور را بعهده داشته وکلیه جنگ افزارها و یگانهای پدافندهوایی ارتش وسپاه نیز کمافی سابق تحت فرامین عملیاتی قرارگاه پدافندهوایی پدافندهوایی عمل خواهند نمود. [11] البته تفکر اولیه تفکیک پدافند هوایی از آفند هوایی پیش از این و در سالهای دهه 60 ،در سطح شورای عالی دفاع  و در حضور رهبر معظم انقلاب (که در آن زمان مسئولیت رئیس جمهوری را عهدار بودند)مطرح شده بود اما به دلیل هزینه بالای تفکیک برای مملکت در آن مقطع از طرح فوق چشم پوشی شد.[12]مطابق اظهارات یکی از فرماندهان وپیشکسوتان پدافندهوایی ، در همان سالها شهید بابایی و شهید ستاری نیز به این نتیجه رسیده بودند که کشور نیاز به یک نیروی پدافندهوایی مستقل دارد وحتی شهید ستاری موافقت مقام معظم رهبری جهت استقلال پدافندهوایی را کسب کرده  بودند.[13]

 

رضا جهانفر

منابع:

* جهانفر ،رضا،اولویت اول ، نشر آجا ،تهران،1391

* حجامی،محمود، جهانفر رضا ،قدر تشنگی،نشر روناس، چاپ اول ،تهران ،1391

* علی بابایی، غلامرضا ،تاریخ نیروی هوایی ایران ،انتشارات آشیان،چاپ اول،تهران،1383

*جلالی ،هوشنگ ،تاریخ نظامی ایران،هیئت معارف جنگ شهید صیاد شیرازی،تهران ،1389

* ستاریخواه،علی،دکترین پدافند هوایی ،پایان نامه در مقطع دکتری دانشگاه علوم استراتژیک

*عاروان،محمد رضا،تاریخچه ضدهوایی ،در دست انتشار توسط ساحادم آجا

*جهانفر،رضا،مقاله حافظان آسمان ،مجله صف،مهرماه1389،شماره 359صفحه 66 الی77

*روح افزا ،فرامرز ،مقاله تاریخچه پدافندهوایی در ایران،مجله صف،شهریور 1390،شماره 369،صفحات 30 و31

*فایل صوتی مصاحبه با امیر سرتیپ علی غلامی-همچنین صف،شماره 369،شهریور 1390،ص 68

* www.khorasannews.com مقاله سه دهه با دیدگان همیشه بیدار-خراسان - مورخ پنج‌شنبه 5/3/1390 -شماره انتشار 17845

*روزنامه همشهری-مورخه 24/8/1389-ص 2

*فصلنامه دفاعی،تحلیلی ،پژوهشی مدافعان آسمان –شماره یکم-ص6-مصاحبه با سرتیپ دوم اسماعیل شهرآئینی

* فایل صوتی مصاحبه با سرهنگ بازنشسته ناصر اسکندر افشار –همچنین صف،شماره 369،شهریور 1390،ص 64

* مصاحبه امیر سرتیپ قادر رحیم زاده فرمانده اسبق پدافندهوایی (منتشر شده در مجله صف شماره 309- اسفند1384 وفروردین 1385 صفحات 4 و5 ضمیمه تخصصی)

*مقاله تاریخچه پدافندهوایی درایران-اباصلت رسولی-نشریه  مدافعان آسمان ولایت 2(ویژه نامه رزمایش مشترک پدافندهوایی مدافعان آسمان ولایت2-آذرماه1388-صفحات 52 الی 55

* مصاحبه با سرهنگ بازنشسته فرامرز روح افزا در خصوص  تاریخچه پدافندهوایی ایران ومقاله منتشر شده از وی در مجله صف-شهریور1390-شماره369 –ص 30 الی31

* عاروان، محمدرضا، مقاله آشنایی با پدافندهوایی، صف-شماره 268-شهریور1381-ص41

* مجله صف،شهریور 1390،شماره 369،ویژه نامه قرارگاه پدافند هوایی خاتم الانبیاء(ص)آجا

* مجله سرباز ،شماره 183،شهریور 1390

*www.aja.ir           



[1] ویژنامه مدافعان آسمان ولایت2-ص53 همچنین جلالی ،هوشنگ ،تاریخ نظامی ایران ص228

[2] سرتیپ 2 ستاد هوشنگ جلالی-تاریخ نظامی ایران ص230

[3] علی بابایی، غلامرضا ،تاریخ نیروی هوایی ایران ، انتشارات آشیان،چاپ اول،تهران،1383-ص448

[4] ارتفاع پست (LOW  LEVEL)  یا ارتفاع کم به ارتفاع پائین تر از 21000پا (حدود هفت کیلومتر) می گویند.

[5] جلالی ،هوشنگ،تاریخ نظامی ایران-ص264 الی 267

[6] جلالی ،هوشنگ،تاریخ نظامی ایران ص297 همچنینعلی بابایی ،غلامرضا، تاریخ نیروی هوایی ایران ص370

[7] ADOC=AIR  DEFENCE  OPERATION  CENTER یا مرکز عملیات پدافندهوایی

[8] SOC= SECTOR  OPERATION  CENTER یا مرکز عملیات منطقه ای

[9] CRC=CONTROL  AND REPORT CENTER یا مرکز کنترل گزارشات

[10] CP=COMMAND  POST  یا پست فرماندهی

[11] فصلنامه دفاعی،تحلیلی ،پژوهشی مدافعان آسمان شماره یکم-ص6-مصاحبه با سرتیپ دوم اسماعیل شهرآئینی

[12] فایل صوتی مصاحبه با سرهنگ بازنشسته ناصر اسکندر افشار همچنین صف،شماره 369،شهریور 1390،ص 64

[13] فایل صوتی مصاحبه با امیر سرتیپ علی غلامی-همچنین صف،شماره 369،شهریور 1390،ص 68

 
امتیاز دهی
 
 


تعداد بازديد اين صفحه: 971