چهارشنبه 13 فروردين 1399  
تاريخچه پدافند هوايي در ايران
 اگر چه دورترين‌ يا قديمي‌ترين‌ نشانه‌‌ پدافند هوايي‌ در ايران‌، وجود آتشبار‌هاي ضد‌طياره‌ در نيروي‌ زميني‌ ارتش‌ مجهز به‌ توپ‌هاي 57 ميلي‌متري‌ ساخت‌ كارخانه‌ "بوفرس"‌ سوئد مي‌‌باشد. اما در واقع در سال‌ 1297 خورشيدي‌، پس‌ از ظهور هواپيما با قدرت‌ آتش‌ و احساس‌ خطر از سوي‌ آسمان‌ در جنگ‌ اول‌ جهاني، فكر دفاع‌ هوايي‌ در ايران‌ نيز به‌وجود آمد.
حكم‌ عمومي‌ قشوني‌ (فرمان‌ همگاني‌ ارتش‌) نمره‌ 1825 ماده‌ يك‌، نخستين‌ دليل‌ و نشانگر اين‌ است‌ كه‌ در سال‌ 1312 حداقل‌ دو آتشبار به‌نام‌ " آتشبار ضد طياره‌ " در نيروي‌ زميني‌ ارتش‌ ايران‌، مجهز به‌ توپ‌ 75 ميلي‌متري ساخت‌ كارخانه‌ بوفرس‌ سوئد وجود داشته ‌است.
بررسي نمودار‌ ساختار سازماني‌ يكان‌هاي زميني‌ ارتش‌ مستقر در تهران‌ در سال‌ 1312 خورشيدي‌ نشان‌ مي‌‌دهد كه‌ تيپ‌ مستقل‌ توپخانه‌ صحرايي‌، در كنار لشكر‌هاي يك و دو مركز، سازماندهي‌ شده‌ و اين‌ تيپ،‌ علاوه بر دو هنگ‌ توپخانه‌ 105 مياي متري‌، داراي‌ آتشبار‌هاي شماره‌ يك و دو ضد طياره‌ بوده‌ است‌. آتشبار‌هاي ضد طياره‌ بعدي‌ به‌‌ترتيب‌ در سال‌ 1315 در لشكر 6 خوزستان‌، در اوايل‌ بهار سال‌ 1316 در لشكر چهار شمال غرب و در تابستان‌ سال‌ 1316 در لشكر 9 شرق تشكيل‌ شدند و تعداد آتشبار‌هاي تهران‌ نيز به‌ چهار آتشبار افزايش‌ يافته‌ و عنوان‌ "آتشبار ضد هواپيما" جايگزينِ "آتشبار ضد طياره" شد.
در بُعد آموزش‌هاي يكان‌هاي ضد طياره‌ در آن‌ زمان‌، نخستين‌ دانشجوي‌ خارج‌ از كشور، تقي‌ خان‌ رياحي‌ است‌، كه‌ پس‌ از دوره‌ سه‌ ساله‌ رياضيات‌ عالي‌ و دوره‌ دو ساله‌ مدرسه‌ دارالفنون‌ فرانسه‌ و ديدن‌ دوره‌ عملي‌ دو ساله در يكان‌هاي ضد طياره فرانسه‌، در تاريخ‌ 6 مهر ماه‌ 1313 با درجه‌ ستوان دومي به‌ خدمت‌ آتشبارهاي‌ مزبور درآمده است. در تاريخ‌ 7/2/1314 چهار نفر محصل‌ نيز براي آموزش‌ توپ‌ ضد طياره به‌ كشور آلمان‌ اعزام‌ شدند، لذا آموزش‌ خارج‌ از كشور براي‌ اين‌ رسته‌، كم‌كم‌ رواج‌ پيدا كرد. نخستين‌ فرمانده‌ آتشبار ضد طياره ياور (سرگرد) ابراهيم خان ارفع‌ (بعدها با درجه‌ سرتيپي‌ و فرمانده‌ لشكر دو مركز، در بازديد از جبهه‌ متفقين‌ در مصر در سانحه‌ هوايي‌كشته شد) بوده‌ است‌ . نخستين‌ آتشبار ضدطياره‌ در تهران‌ و بعد به‌ترتيب‌ در لشكر 6 خوزستان‌ در مورخه‌ 19/12/1315 و در مورخه 1/1/1316 در لشكر چهار شمال‌ غرب‌ تشكيل ‌شد.
 در سال‌ 1317 به‌ هر يك‌ از لشكر‌هاي يك و دو مركز يك‌ گروهان‌ ضد‌هوايي‌ اختصاص‌ يافته‌ و توسعه‌ آتشبار‌هاي ضد هواپيما ادامه‌ يافت‌. در سال‌ 1320 سازمان‌ ضد هوايي‌ در قالب‌ هنگ‌ و متشكل‌ از گردان‌هاي ضد هوايي‌ شكل‌ گرفته‌ كه‌ يكي‌ از گردان‌ها، گردان‌ نورافكن‌ ضدهوايي‌ و يك‌ گردان‌ مستقل‌ شامل‌ چهار گردان‌ مسلسل‌ ضد‌هوايي‌ بوده‌ است‌.
با سرايت‌ آتش‌ جنگ‌ جهاني‌ به‌ ايران‌ ( سوم‌ شهريور 1320 )، بمباران‌ شهر تهران‌ و چند شهر ديگر آغاز شد. بر مبناي‌ اعلاميه‌ شماره‌ يك‌ ستاد ارتش‌، يك‌ فروند هواپيماي‌ مهاجم‌ شوروي‌ در ناحيه‌ تبريز بر اثر تيراندازي‌ توپخانه‌ ضدهوايي‌ سرنگون‌ شد. در همين‌ ايام‌ در جهت‌ پدافند غيرعامل‌ نيز تلاش‌هايي‌ براي‌ آموزش‌ مردم‌ صورت‌ گرفت.
پس‌ از ورود متفقين‌ به‌ ايران‌، يكان‌هاي ضد هوايي‌ رو به‌ ضعف‌ نهادند و توپ‌هاي ضد هوايي‌ "بوفرس"‌ در سال‌ 1322 از رده‌ عملياتي‌ خارج‌ شدند. در سال‌ 1333 يكان‌هاي ضد هوايي‌ از نيروي‌ زميني‌ ارتش‌ منتزع‌ و به‌ نيروي‌ هوايي‌ ملحق‌ شده‌ و به‌ توپ‌هاي 40 ميلي‌متري ضد هوايي‌ مجهز شدند ولي‌ پس‌ از حدود دو سال،‌ اين‌ يكان‌ها مجدداً به‌ تابعيت‌ نيروي‌ زميني‌ درآمدند و پس‌ از مدتي‌ با انجام‌ تغييراتي‌ در سازمان؛ توپخانه‌ ضدهوايي‌ ارتش‌ متشكل‌ ازسه گردان‌ ضد هوايي‌ تأسيس‌ شد.
 در سال‌ 1336 تعدادي‌ از افسران‌ جمعي‌ توپخانه‌ ضدهوايي‌ ارتش‌ كه‌ به‌ تيپ‌ مستقل‌ توپخانه‌ ضد هوايي‌ تغيير نام‌ داده‌ بود، جهت‌ آموزش‌ به‌ كشور آمريكا اعزام‌ شدند و در همين‌ زمان‌ آموزشگاه‌ توپخانه‌ ضد هوايي‌ در نيروي‌ زميني‌ و كميته‌ ضد هوايي‌ در مركز توپخانه‌ وجود داشت‌.
 توپ‌هاي 40 ميلي‌متري‌ نيز بعد‌ها از رده‌ عملياتي‌ خارج‌ شده‌، كليه‌ يكان‌هاي ضد هوايي‌ منحل‌ شده‌ و كاركنان‌ آنها به‌يكان‌هاي‌ توپخانه ‌صحرايي ‌منتقل‌شدند.
همزمان ‌با جنگ ‌ويتنام‌، تشكيل‌ مجدد يكان‌هاي ضد هوايي‌ در ارتش‌ مدّنظر قرار گرفته‌ و با به‌كارگيري‌ توپ‌هاي 23 ميلي‌متري‌ و 57 ميلي‌متري روسي‌، بخش ضد هوايي‌ مجدداً در نيروي‌ زميني‌ به‌وجود آمد و بعداً توپ‌هاي كنترل‌ با رادار "شليكا" نيز به‌ تعداد كمي‌ به‌ خدمت‌ گرفته‌ شدند و تغيير عمده ديگري‌ به‌جز افزايش‌ تعداد آتشبار‌هاي ضد هوايي‌ در نيروي‌ زميني‌ صورت‌ نگرفت‌.
 در سال‌ 1336 تعدادي‌ از افسران‌ فني‌ هوايي‌ جهت‌ طي‌ دوره‌ آموزشي‌ رادار به‌ انگلستان‌ اعزام‌ شده‌ و زمينه‌ ايجاد سازمان‌ دفاع‌ هوايي‌ در نيروي‌ هوايي‌ ارتش‌ فراهم‌ شد.
 در سال‌ 1337 آموزشگاه‌ رادار در تيپ‌ تعليمات‌ نيروي‌ هوايي‌ تشكيل‌ شد و افسران‌ اعزامي‌ به‌ خارج‌ از كشور پس‌ از مراجعت‌، به‌ آموزش‌ كاركناني‌ كه جديد استخدام‌ مي‌‌شدند، پرداختند. درسال‌ 1337 يك‌ سامانه‌ راداري‌ متحرك‌ در فرودگاه‌ دوشان‌تپه‌ مستقر شد كه‌ ضمن‌ بهره‌برداري‌ از آن‌ در امر آموزش‌، به‌‌عنوان‌ اولين‌ سامانه‌ راداري‌ كشور، عهده‌دار مراقبت‌ هوايي‌ شده‌ و پوشش‌ راداري‌ تهران‌ را در ساعات‌ روشنايي‌ روز تأمين‌ نموده‌ و در بقيه‌ ساعت‌هاي‌ شبانه‌‌روز به‌صورت‌ خاموش‌ نگهداري‌ مي‌شد.
 در شهريور ماه‌ سال‌ 1338، تيپ‌ آموزش‌ و پشتيباني‌ دفاع‌ هوايي‌ با تركيب‌ آموزشگاه‌ رادار و تجهيزات‌ راداري‌ موجود و در تابعيت‌ تيپ‌ تعليمات‌ نيروي‌ هوايي‌ تشكيل‌ شده‌ و پس‌ از مدتي‌ به‌‌عنوان‌ تيپ‌ مستقلِ آموزش‌ و پشتيباني‌ دفاع‌ هوايي‌ از تابعيت‌ تيپ‌ تعليمات‌ نيروي‌ هوايي‌ خارج‌ و در تابعيت‌ مستقيم‌ فرمانده‌ نيروي‌ هوايي‌ قرار گرفت‌. در سال‌ 1339 سازمان‌ موردبحث‌، توسعه‌ يافته‌ و به‌ تيپ‌ هفتادم‌ مستقل‌ دفاع‌ هوايي‌ تغيير نام‌ داد. اين‌ تيپ‌ شامل‌ يك‌ ستاد، آموزشگاه‌ رادار، سلاح‌هاي ضد هوايي‌ و دو ايستگاه‌ رادار در حال‌ احداث‌ در تبريز و بابلسر بود كه‌ اين‌ دو ايستگاه‌ بين‌ سال‌هاي 1340 تا 1342 تكميل‌ و راه‌اندازي‌ شدند.
 در شهريور ماه‌ سال‌ 1343 "تيپ‌ هفتادم‌ مستقل‌ دفاع‌ هوايي‌" به‌ "فرماندهي‌ دفاع‌ هوايي" تغيير نام‌ داد و زمينه‌ توسعه‌ بيشتر آن‌ با برخورداري‌ از محل‌هاي سازماني‌ سپهبدي‌ و سرلشكري‌ فراهم‌ شد.
 در سال‌ 1345 فرماندهي‌ دفاع‌ هوايي‌ به‌ موشك‌هاي زمين‌ به‌ هواي‌ "سي‌‌كت"‌ و "تايگر كت"‌ و توپ‌ 23 ميلي متري‌ ضد هوايي‌ روسي‌ مجهز شده‌ و كليه‌ جنگ‌افزار‌هاي دفاع‌ هوايي‌ در سازماني‌ تحت‌ عنوان‌ "گروه‌ توپخانه‌ دفاع‌ زمين‌ به‌ هوا" منسجم‌ شدند. در همين‌ سال،‌ خريد سامانه‌ موشكي‌ هاگ‌ از آمريكا مدّ نظر قرار گرفت‌ كه‌ البته توافق‌هاي‌ به‌‌عمل‌ آمده،‌ بعداً ملغي‌ شد.
با شروع‌ حركتي‌ جهت‌ جايگزين‌ نمودن‌ واژه‌هاي فارسي‌ به‌جاي‌ كلمات‌ بيگانه‌ به‌ويژه‌ در ارتش‌، در اوايل‌ فروردين‌ ماه‌ سال‌ 1348 فرماندهي‌ دفاع‌ هوايي‌ به‌ فرماندهي‌ پدافند هوايي‌ تغيير نام‌ داد.
 فرماندهي‌ پدافند هوايي‌ داراي‌ يك‌ ستاد و دو قسمت عمده بود‌. يك‌ قسمت‌، ايستگاه‌هاي رادار كه‌ از نظر تابعيت‌ به‌ طور مستقيم‌ زير نظر فرمانده‌ پدافند هوايي‌ بودند و يك‌ قسمت،‌ يكان‌هاي پدافند زمين‌ به‌ هوا كه‌ خود تشكيل‌ يكاني‌ تحت‌ عنوان‌ گروه‌ جنگ‌افزار‌هاي پدافند زمين‌ به‌ هوا را مي‌‌دادند. اين‌ گروه‌ داراي‌ يك‌ ستاد بود و در تابعيت‌ فرماندهي‌ پدافند هوايي‌ قرار داشت‌.
 در سال‌ 1350 گردان‌هاي تابعه‌ گروه‌ جنگ‌افزار‌هاي پدافند زمين‌ به‌ هوا به‌ 14 گردان‌ و ايستگاه‌هاي رادار به‌ 20 ايستگاه‌ رسيده‌ بودند كه‌ البته تعدادي‌ از آنها داراي‌ مصوبه‌ سازماني‌ بوده‌ ولي‌ تشكيل‌ نشده‌ بودند.
 ماموريت‌ گردان‌هاي پدافند زمين‌ به‌ هواي‌ متشكله‌، تأمين‌ پدافند ارتفاع‌ كم پايگاه‌هاي هوايي‌ و ايستگاه‌هاي رادار بود. در سال‌ 1350 شبكه‌ فرماندهي‌ و كنترل‌ پدافند هوايي‌ نيز تشكيل‌ شده‌ بود كه‌ شامل‌ يك‌ مركز عمليات‌ پدافند هوايي‌، دو مركز عمليات‌ منطقه‌اي‌ و شش مركز كنترل‌ و گزارش ‌بود.
در آذر ماه‌ سال‌ 1350، سامانه جنگ افزار پدافند زمين‌ به‌ هواي‌ "اورليكن"‌ كه‌ آتش‌ آنها توسط‌ سامانه‌ راداري‌، هدايت و كنترل رايانه‌اي مي‌‌گرديد به‌ خدمت‌ گرفته‌ شد. توپ‌ها ساخت‌ كارخانه‌ "اورليكن"‌ و رادار ساخت‌ كارخانه‌ "كنتراوس"‌ سوييس‌ و در نوع‌ خود از پيشرفته‌ترين‌ سامانه‌هاي پدافند زمين‌ به‌ هواي‌ ارتفاع‌ كم‌ محسوب‌ مي‌‌شدند.
در سال1350 (سال 1974) راه‌اندازي فرماندهي اطلاعات وشناسايي الكترونيكي (فاشا) با هسته اوليه پروژه "آيبكس"(به معني مارال يا بز كوهي) تحت نام "خفاش" زير نظر اطلاعات عمليات سابق نيروي هوايي و با امكانات بسيار محدود فعاليت خود را آغاز نمود.   
امكانات اوليه فاشا، شامل 17 نفركاركنان و دستگاه‌هايي ازقبيل228ALQ جهت رهگيري سيگنال‌هاي راداري و RACAL و COLLINS جهت رهگيري سيگنال‌هاي ارتباطي در يك اتاقك سيار ( MOBILE VAN ) واقع در آشيانه فعلي پرستو بود. اين سامانه با همان كيفيت نيز در هواپيماي شناسايي مستقر و در نوار مرزي كشور شروع به جمع‌آوري اطلاعات نمود و اولين ايستگاه زميني جمع آوري اطلاعات سيگنالي نيز در اواخر سال 1350در قله كوه نخجير ( غرب ايلام) تأسيس و عملياتي شد.
در فاصله سال‌هاي1351تا 1354 اقدام‌هايي در جهت توسعه و تكميل پروژه‌هايي شامل    دو فروند هواپيماي شناسايي و پنج اتاقك متحرك مجهز به دستگاه‌هاي اطلاعات الكترونيكي بود انجام و در همين رابطه قراردادهايي با كمپاني‌هاي مختلف آمريكايي جهت اجراي پروژه گسـتـرده‌اي با بهـره‌گيـري از سامانه‌هاي پيشرفته الكترونيكي تحت نام پروژه آيبكس " "IBEX منعقد شد.
طي سال‌هاي 1350تا 1387 با در نظر گرفتن ملاحظات ژئوپليتيكي و آمايش سرزميني ايستگاه‌هاي جمع آوري اطلاعات در قسمت‌هاي غرب، جنوب، شمال و شرق كشور، ايستگاه‌هاي جمع آوري هوايي همچنين مراكز پردازش همدان، شيراز و مركز جمع‌آوري و پردازش اطلاعات هوايي به تناوب ايجاد، سازماندهي و راه‌اندازي شدند و با بهره‌مندي از كاركنان زبده و با دانش و مخلص، به ايفاي مأموريت پرداختند.
 با توجه به شرايط حال حاضر و پيشرفت صنايع و با نگرش به توانمندي و فناوري داخلي همچنين خودباوري و توانمندي داخل يكان، اقدام‌هاي مهمي جهت ساخت و خريد سامانه‌هاي مورد نياز صورت گرفته و تعدادي از اين سامانه‌ها راه اندازي و عملياتي شده است.البته عملكرد فاشا(فرماندهي اطلاعات و شناسايي) در دفاع مقدس بيانگر ارزش‌هاي وجودي سازماني با اهداف متعالي و كاركنان زبده در امور هم‌راستا با اهداف كلان كشور در ابعاد امنيتي و حفاظت از دستاوردها مي‌باشد كه تا سال‌ها در اذهان هر ايراني مسلمان و يا هر مسلمان ايراني به‌عنوان نقطه قوت هويت وي باقي خواهد ماند.
 در سال‌ 1353سامانه‌ موشكي‌ "راپير" انگليسي‌ به‌ تجهيزات‌ پدافند زمين‌ به‌ هواي‌ فرماندهي‌ پدافند هوايي‌ اضافه‌ شد(‌ اين‌ سامانه‌ توسط‌ كشور آمريكا كه‌ خود از سازندگانِ انبوه سامانه‌هاي موشكي‌ و غيره‌ مي‌‌باشد، به‌ خدمت‌ گرفته‌ شد.) در اين‌ سال‌ سامانه‌ موشكي‌ "سي‌‌كت"‌ از سازمان‌ حذف‌ ولي‌ آتشبارهاي موشكي‌ "تايگركت"‌ كماكان‌ در سازمان‌ وجود داشتند. با توسعه‌ سازمان‌ فرماندهي‌ پدافند هوايي‌، گروه‌هاي پدافند زمين‌ به‌ هوا در هشت منطقه‌ شامل‌ تهران‌، اصفهان‌، اهواز، دزفول‌، اميديه‌، بوشهر، بندرعباس‌ و چاه‌بهار سازماندهي‌ شده‌ و در تبريز، همدان‌، شيراز، شرق كشور، مشهد و شهرآباد در سطح‌ گردان‌ حفظ‌ شدند. اين‌ گروه‌ها و گردان‌ها، تحتِ‌ فرماندهيِ‌ "فرمانده‌ پدافند زمين‌ به‌ هوا" قرار داشتند كه‌ خود تابع‌ فرماندهي‌ پدافند هوايي‌ بود.
 در تجديد نظر‌هاي بعدي‌، كشور به‌ چهار منطقه‌ پدافند هوايي‌ تقسيم‌ شد و فرماندهان‌ مناطق‌ چهارگانه‌ به‌طور مستقيم‌ زير نظر فرماندهي‌ پدافند هوايي‌ قرار گرفتند. گروه‌هاي پدافند هوايي؛ متشكله‌ از يك‌ ايستگاه‌ رادار (بجز در موارد استثنايي‌ كه‌ گروه‌ فاقد ايستگاه‌ رادار بود)، گردان‌هاي موشكي‌ هاگ‌، راپير و جنگ‌افزار‌هاي پدافند زمين‌ به‌هواي‌ اورليكن‌ و توپ‌ 23 ميلي متري‌؛ با تركيب‌‌هاي متفاوت‌ تحت‌ تابعيت‌ فرماندهي‌ مناطق‌ پدافندي‌ قرار گرفتند. در اين‌ زمان‌ تعداد گروه‌هاي پدافند هوايي‌ به‌ رقم‌ 21 رسيد.
 پس‌ از پيروزي‌ شكوهمند انقلاب‌ اسلامي،‌ فرماندهي‌هاي مناطق‌ پدافند هوايي‌، از سازمان‌ فرماندهي پدافند هوايي حذف‌ شده‌ و گروه‌هاي پدافند هوايي‌ به‌‌صورت‌ انبوه‌، به‌طور مستقيم‌ در تابعيت‌ فرماندهي پدافند هوايي قرار گرفتند. در اين‌ زمان‌ رادار‌هاي متعدد و متنوع‌ در نقاط‌ مرتفع‌ در سراسر كشور مستقر شده‌ و پوشش‌ راداري‌ نسبي‌ سراسر كشور فراهم‌ گرديده‌ و تعداد قابل‌ توجهي‌ رادار متحرك‌ هم‌ در "گروه‌ رادار‌هاي تاكتيكي‌" جهت‌ اعزام‌ به‌ مناطق‌ درگيري‌ احتمالي‌ و حضور در صحنه‌ نبرد سازماندهي‌ شده‌ بود. همچنين‌ به‌ خدمت‌ گرفتن‌ رادار‌هاي پرنده‌ (آواكس‌) و تشكيل‌ شبكه‌ فرماندهي‌ و كنترل‌ پيشرفته‌ مجهز به‌ سامانه‌هاي رايانه‌اي متوقف‌ شد و فرماندهي پدافند هوايي با آخرين‌ سازمان‌ مصوبه‌ وارد جنگ‌ شد و تعدادي‌ از يكان‌هاي سازماندهي‌ شده‌ در طول‌ جنگ‌ عملياتي‌ شدند. تشكيل‌ شبكه‌ فرماندهي‌ و كنترل‌ و تشكيل‌ گردان‌هاي ديده‌باني‌ و موشك‌هاي دوش پرتابي و اضافه شدن سامانه‌هاي راداري، موشكي وتوپخانه‌اي جديد و پوشش راداري نسبي سراسر كشور در ارتفاعات مختلف؛ از جمله اقدام‌هايي بود كه در طول جنگ و پس از خاتمه آن با بهره‌گيري از تجارب هشت سال دفاع مقدس به‌عمل آمد. سامانه‌هاي پدافند هوايي "اس-200"، "اف‌ام80"، و... در دهه‌هاي 70 تا90 شمسي به‌تدريج به ساختارجنگ‌افزاري پدافند هوايي جمهوري اسلامي ايران افزوده شد. در بُعد آموزش نيز به‌منظور تأمين نيازهاي كاركنان تحصيلكرده و متبحر نيروي هوايي و پدافندهوايي در تخصص‌هاي مختلف، پس از تهيه طرح ايجاد دانشگاه هوايي وتصويب فرماندهي كل قوا و شوراي عالي انقلاب فرهنگي و تلاش‌هاي شهيد ستاري؛ دانشگاه هوايي در تاريخ 15/8/1367 به‌طور رسمي توسط مقام معظم رهبري (رئيس جمهور وقت) افتتاح شد. دانشكده مهندسي فرماندهي وكنترل هوايي اين دانشگاه در رشته‌هاي تحصيلي مورد نياز پدافند هوايي (كارشناسي مهندسي فرماندهي و كنترل هوايي مشتمل بر رشته‌هاي كنترل شكاري، عمليات موشك واطلاعات عمليات ) و ساير رشته‌هاي تحصيلي مورد نياز به تربيت دانشجو مي‌پردازد.
با توجه به تغيير راهبرد نبرد در سال‌هاي پاياني دهه 90 ميلادي و اهميت يافتن نبردهاي هوايي و همچنين افزايش حجم تهديدها عليه نظام مقدس جمهوري اسلامي ايران و در اولويت قرارگرفتن پدافند هوايي برابر تدابير فرماندهي معظم كل قوا، طي فرماني قرارگاه پدافند هوايي با مأموريت دفاع از هوا و فضاي كشور در مقابل هر گونه تهديد هوايي و با بهره‌گيري از تمامي ظرفيت‌هاي پدافند هوايي نيروهاي مسلح كشور، در دهم شهريور ماه 1387با ساختاري متفاوت سازماندهي و تقويت شد. بعدها اين روز به‌عنوان روز پدافند هوايي شناخته شد. البته بايد دانست كه پيش از اين، براساس تدابير و اوامر فرماندهي معظم كل قوا و مقام معظم رهبري در سال 1371، قرارگاه پدافند هوايي خاتم‌الانبيا(ص) مسئوليت هماهنگي فعاليت‌هاي پدافند هوايي ارتش وسپاه را عهده‌دار شده بود. قرارگاه پدافند هوايي خاتم الانبيا(ص) كه در ساختار سازماني قبلي، هدايت وكنترل عملياتي يكان‌هاي پدافند هوايي نيروهاي مسلح را برعهده داشت، در ساختار تشكيلاتي جديد با تحويل گرفتن كامل يكان‌هاي پدافند هوايي نيروي هوايي واعمال فرماندهي كامل بر يكان‌هاي مذكور، با در اختيار گرفتن فرماندهي اطلاعات و شناسايي، شبكه راداري، موشكي، توپخانه‌اي، ديده‌باني و سامانه‌هاي پشتيباني رزمي و عمومي يكان‌هاي مذكور از طريق سامانه فرماندهي و كنترل پدافند هوايي (ADOC -SOC -CRC -CP )، مسئوليت كنترل عمليات هوايي كشور را برعهده داشته و‌ كليه جنگ افزارها و يكان‌هاي پدافند هوايي سپاه و ارتش نيز كمافي‌سابق تحت فرامين عملياتي قرارگاه پدافند هوايي پدافند هوايي عمل خواهند نمود.
 
نخستين‌هاي پدافند هوايي تا قبل از پيروزي انقلاب اسلامي

نخستين‌ افسر پدافند به‌‌عنوان‌ وابسته‌ نظامي‌ خارج‌ از كشور:
در تاريخ‌ 1319 سروان‌ تقي‌ رياحي‌، فرمانده‌ آتشبار دوم‌ هنگ‌ ضدهوايي‌ تيپ‌ مستقل‌ مكانيزه،‌ نخستين‌ افسري‌ بود كه‌ به‌‌عنوان‌ معاون‌ وابسته‌ نظامي‌ ايران‌ به‌ سوئد اعزام‌ شد. اعزام‌ يك‌ افسر هنگ‌ ضدهوايي‌ به‌ اين‌ مأموريت‌ بيانگر دو واقعيت‌ ذيل است‌:
اولاً، افسران‌ هنگ‌ ضدهوايي‌ آموزش‌ها و توانايي‌هاي‌ لازم‌ را داشته‌ و ثانياً چون‌ جنگ‌افزارهاي‌ ضدهوايي‌ از سوئد خريداري‌ مي‌شدند، لذا از وجود افسران‌ اين‌ رسته‌ استفاده‌ شده‌است‌. به‌ عبارت‌ ديگر، اين‌ رسته‌ اهميت‌ واقعي‌ خود را يافته‌ است‌.
پيشرفت‌ آموزش‌ به‌‌تدريج‌ و به‌نحوي‌ رونق‌ پيدا كرد كه‌ فرمانده‌ هنگ‌ ضد هوايي‌ تهران‌ و فرمانده‌ آتشبارهاي‌ يك، سه و چهار آن،‌ برابر حكم‌ عمومي‌ شماره‌ 1312 ماده‌ دو ارتش‌، در تاريخ‌ 29 مهر ماه‌ 1319 به‌‌علت‌ جديت‌ در آموزش‌ هر كدام‌ به‌ دريافت‌ يك‌ قطعه‌ نشان‌ افتخار نائل‌ شدند.
جالب‌ توجه‌ اين‌كه‌، كفيل‌ آتشبار سوم، ستواني‌كم‌ نصرت‌الله خليل‌ ناجي‌ حدود بيست‌ سال‌ بعد با درجه‌ سرتيپي‌ تيپ‌ هفتادم‌ مستقل‌ دفاع‌ هوايي‌ را براي‌ نخستين‌ بار در نيروي‌ هوايي‌ تشكيل‌ داد و بعدها با درجه‌ سرلشكري‌ بازنشسته‌ شد.
 تشكيل‌ گردان‌ مستقل‌ مسلسل‌ ضدهوايي‌ در تيپ‌ مستقل‌ مكانيزه‌ كه‌ در ششم‌ آذر ماه‌ 1319 صورت‌ گرفت‌، به‌ اين‌ يكان‌ صورت‌ عملياتي‌تري‌ بخشيد. البته‌ تشكيل‌ گردان‌ ياد شده‌ به‌ علت‌ خريد مسلسل‌هاي‌ 15 ميلي‌متري‌ ضدهوايي‌ "بِرنو" بود.
 
نخستين‌ اعلاميه‌ دفاع‌ غيرعامل‌ در ايران‌
 نمونه‌اي‌ از اين‌ تلاش‌ كه‌ در روزنامه‌ اطلاعات‌ مورخ‌ چهارشنبه‌، پنجم‌ شهريور ماه‌ 1320 به‌صورت‌ آگهي‌ براي‌ حفاظت‌ در مقابل‌ بمباران‌ هوايي‌ درج‌ شده‌ بود، به‌شرح‌ ذيل مي‌باشد:
 "در تعقيب‌ تذكرات‌ سابق‌ به‌ عموم‌ اهالي‌ اعلان‌ مي‌گردد، آگهي‌ خطر هوايي‌ در شب‌ به‌وسيله‌ خاموش‌ شدن‌ چراغ‌هاي‌ برق‌ و در روز به‌وسيله‌ سوت‌ داده ‌مي‌شود. به‌ اين‌ ترتيب‌ كه‌ مدت‌ پنج‌ دقيقه‌ دو سوت‌ با صداي‌ كشيده‌ "متوالي" زده‌ مي‌شود. هنگامي‌ كه‌ خطر هوايي‌ آگهي‌ مي‌شود، اهالي‌ بايد دستور زير را به‌دقت‌ رعايت‌ نمايند. تخلف‌كنندگان‌ از اين‌ دستور به‌ شدت‌ تعقيب‌ خواهندشد."
 الف‌ - كساني‌ كه‌ در خانه‌ هستند از خانه‌ بيرون‌ نيامده‌، در زيرزمين‌ يا پناهگاه‌ و يا مانند آن‌ بمانند.
 ب‌ - اگر در كوچه‌ يا خيابان‌ هستند، دور يكديگر جمع‌ نشوند و هر كدام‌ خود را با سرعت‌ و با خونسردي‌ به‌ خانه‌ برسانند.
 پ‌ - كليه‌ وسايط‌ نقليه‌ بايد فوراً به‌ طرف‌ راست‌ جاده‌ يا خيابان‌ رفته‌، توقف‌ نمايند. اگر شب‌ باشد، چراغ‌هاي‌ خود را خاموش‌ نموده‌ و مسافرين‌ را بايد به‌ پناهگاه‌ يا محل‌ سرپوشيده‌ هدايت‌ نمايند.
 ت‌ - اهالي‌ بايد فوراً تمام‌ چراغ‌ها را خواه‌ چراغ‌ برق‌ و خواه‌ چراغ‌ نفتي‌ و حتي‌ اتاقك‌هاي‌ كوره‌ها را خاموش‌ كنند، به‌طوري‌ كه‌ كمترين‌ نوري‌ ديده‌ نشود.
 ث‌ - در هر خانه‌، يكي‌ از اتاق‌ها را با پرده‌ سياه‌ يا پارچه‌ ضخيم‌ بپوشانند كه‌ اگر هنگام‌ شب‌ موقع‌ آگهي‌ خطر هوايي‌، اهل‌ خانه‌ محتاج‌ به‌ نور شدند، در آن‌ اتاق‌ چراغ‌ روشن‌ كنند و پرده‌هاي‌ سياه‌ را جلو پنجره‌ها بكشند تا روشنايي‌ به‌ هيچ‌ وجه‌ از بيرون‌ معلوم‌ نباشد.
 ج‌ - كساني‌ كه‌ در مغازه‌ها و بنگاه‌ها هستند، تا پايان‌ آگهي‌ خطر در همانجا بايد بمانند.
 چ‌ - اگر آتش‌سوزي‌ رخ‌ داد، فوراً آن‌ را با تلفن‌ 8887 - 8888 به‌ اداره‌ آتش‌نشاني‌ اطلاع‌ دهيد.
 ح‌ - اگر بمبي‌ در نزديكي‌ كسي‌ فرود آمد، فوراً روي‌ زمين‌ به‌ سينه‌ دراز بكشيد و پس‌ از تركيدن‌ بمب‌ فوراً از زمين‌ بلند شده‌، از آن‌ محل‌ دور شويد، پس‌ از آن‌ لباس‌ خود را كنده‌، دست‌ و صورت‌ خود را با دستمال‌ پاك‌كنيد.
 خ‌ - رانندگان‌ بايد خودروي‌ خود را به‌ سمت‌ راست‌ هدايت‌ نموده‌ و متوقف‌ شوند و چراغ‌هاي‌ خودرو را خاموش‌ نمايند.
 د - آگهي‌ رفع‌ خطر هوايي‌ در شب‌ به‌وسيله‌ روشن‌ شدن‌ چراغ‌ برق‌ و در روز به‌وسيله‌ سوت‌ داده‌ مي‌شود، به‌ اين‌ ترتيب‌ كه‌ چند سوت‌ مكرر و كوتاه‌ به‌ مدت‌ سه‌ دقيقه‌ كشيده‌ مي‌شود.
 ذ - در هر خانه‌ يك‌ بيل‌ پهن‌ و يك‌ كلنگ‌ بايد باشد كه‌ در موقع‌ رفتن‌ به‌ زيرزمين‌ها همراه‌ خود برده‌ تا اگر آوار جلو درب‌ زيرزمين‌ را سد كرد، راه‌ را باز نمايند. همچنين‌ تعدادي‌ لوازم‌ زخم‌بندي‌ ( چند نوار زخم‌بندي‌ تعدادي‌ هيدروفيل‌، مقداري‌ الكل‌ و تنتوريد و چند تكه‌ تخته‌ نازك‌ كوتاه‌ و تميز و پهن‌ ) و مقداري‌ شن‌ و ماسه‌ براي‌ خاموش‌كردن‌ آتش‌ بايد در هر خانه‌ باشد.
 
 اولين‌ توپخانه‌ ضدهوايي‌ ارتش
 در تاريخ‌ 18 مهر 1335 دو گردان‌ ضدهوايي‌ برگشتي‌ از نيروي‌ هوايي‌ با فرماندهي‌ و ستاد مربوطه‌ از سازمان‌ سپاه‌ يكم‌ مركز منتزع‌ و با اضافه‌ شدن‌ يك‌ گردان‌ نظير آن‌ دو گردان‌ بنام‌ توپخانه‌ ضدهوايي‌ ارتش‌ ناميده‌ شدند و تعداد زيادي‌ افسر به‌ اين‌ يكان‌ جديدالتأسيس‌ منتقل‌ شدند. در تاريخ‌ 23 دي‌ماه‌ 1336 تعدادي‌ از افسران‌ هوايي‌ جهت‌ طي‌ دوره‌ آموزشي‌ رادار به‌ انگلستان‌ اعزام‌ شدند. در سال 1336‌ يكان‌هاي‌ مسلسل‌ ضدهوايي‌ نيروي زميني با يكان‌هاي‌ ضدهوايي‌ ( در حد ارتفاع‌ كم‌ ) تقويت‌شدند. در ششم‌ بهمن‌ 1336 توپخانه‌ ضدهوايي‌ ارتش‌ به‌ تيپ‌ توپخانه‌ ضدهوايي‌ تبديل‌ شد‌.
 
 الف‌ - تيپ‌ مستقل‌ توپخانه‌ ضدهوايي
 در راستاي‌ تشكيل‌ يكان‌هاي‌ ضدهوايي‌ در سپاه‌هاي‌ يكم‌، سوم‌ و چهارم،‌ تعداد زيادي‌ كاركنان‌ به‌ تركيب‌ سازماني‌ اين‌ سپاه‌ها منتقل‌ و به‌ تيپ‌ توپخانه‌ ضدهوايي‌ مأمور شدند و از شهريور 1335 تا اواخر 1337 بدين‌ منوال‌ بود‌. از خرداد 1337 تيپ‌ توپخانه‌ ضدهوايي‌ در نيروي‌ زميني‌ به‌ تيپ‌ مستقل‌ توپخانه‌ ضدهوايي‌ تغيير نام‌ داد‌.
 
 ب‌ - اولين‌ آموزشگاه‌ توپخانه‌ ضدهوايي
 در سال‌هاي‌ 1336 و 1337، آموزشگاه‌ توپخانه‌ ضدهوايي‌ در نيروي‌ زميني‌ و كميته‌ ضدهوايي‌ در مركز توپخانه‌ اصفهان‌ وجود داشته‌ است‌.
 حكم‌ عمومي‌ قشوني‌ نمره‌ 1825 بيانگر اين‌ است‌ كه‌ در تاريخ‌ 16 اسفند 1312 دو نفر صاحب‌ منصبان‌ مفصلت‌الاسلامي‌ تيپ‌ مستقل‌ توپخانه‌ صحرايي‌ به‌ آتشبارهاي‌ ضدطياره‌ منتقل‌ و به‌ مشاغل‌ مصرحه‌ ذيل منصوب‌ شدند:
 1- نايب‌ دوم‌ احمدخان‌ نهضتي‌، صاحب‌ منصب‌ مأمور اكتشاف‌ و ارتباط‌ و دفتر آتشبار يك فوج‌ نمره‌يك1 كفيل‌ فرماندهي‌ دسته‌ دوم آتشبار يك ضدطياره‌.
 2- نايب‌ دوم‌ رحيم‌خان‌ شيخ‌ عليخاني‌، صاحب‌ منصب‌ مأمور اكتشاف‌ و ارتباط‌ و دفتر آتشبار دوم فوج‌ نمره‌ دوم كفيل‌ فرماندهي‌ دسته‌دوم آتشبار دو ضدطياره‌.
 
پ‌ - اعزام‌ به‌ آلمان‌ جهت‌ طي‌ دوره‌ ضدهوايي
 در تاريخ‌ هفتم ارديبهشت‌ ماه‌ 1314 تعدادي‌ محصل‌ جهت‌ طي‌ دوره‌ ضدطياره‌ به‌ آلمان‌ اعزام‌ شدند.
 
ت‌ - خريد جنگ‌افزارهاي‌ ضدهوايي‌ خارج‌ از كشور
 حكم‌ عمومي‌ قشوني‌ نمره‌ 2479 ماده‌ 10 نشانگر اين‌ است‌ كه‌ در سال‌هاي‌ 1314 و 1315 جنگ‌افزارهاي‌ مورد نياز اين‌ آتشبارها از خارج‌ خريداري‌ و تهيه‌ شده ‌است‌. همچنين‌ به‌ منظور تكميل‌ كادر سازماني‌ اين‌ يكان‌ها، كاركنان‌ را از ساير سازمان‌هاي‌ نظامي‌ منتقل‌ و به‌ آنها اختصاص‌ داده‌اند.
 
ث‌ - تشكيل‌ نخستين‌ يكان‌ بعد از يكان‌ تهران‌
 نخستين‌ يكاني‌ كه‌ بعد از يكان‌هاي‌ تهران‌ تشكيل‌ شد، آتشبار ضدطياره‌ در لشكر نمره‌ 6 خوزستان‌ بود‌ كه‌ مراتب‌ در 19/12/1315 در حكم‌ عمومي‌ 2596 درج‌شد. يكان‌ بعدي،‌ آتشبار ضدطياره‌ لشكر نمره‌ چهار شمال‌غرب‌ است‌.
 
ج‌ - افسران‌ پدافند دوره‌ ديده‌ خارج‌ از كشور
 در مورخه‌ 1/1/1316 تعدادي‌ از افسران‌ آموزش‌ ديده‌ خارج‌ از كشور وارد ايران‌ شده و از تاريخ‌ 17/4/1316 به‌ آتشبارهاي‌ ضدطياره‌ منتقل‌ و مشغول‌ خدمت‌ شدند.
 در حكم‌ شماره‌ 2624 ارتش‌ عنوان‌ شده‌ كه‌ از 15/2/1316 بايد به‌‌جاي‌ " آتشبارهاي‌ ضدطياره‌ "، اصطلاح‌ " آتشبارهاي‌ ضدهواپيما " را به‌كار برند و آتشبار ضدهواپيماي‌ لشكر نمره‌ 9 در تابستان‌ 1316 در حكم‌ عمومي‌ ارتش‌ 2628 درج‌ شده ‌است‌.
 در جهت‌ تكميل‌ و تقويت‌ آتشبارهاي‌ ضدهوايي‌ در مورخه‌ 1/7/1316 آتشبار چهارم‌ در يكان‌ آتشبارهاي‌ ضدهوايي‌ تهران‌ تشكيل‌ شده‌ است‌.
 
 چ‌ - اعزام‌ جمعي‌ از افسران‌ توپخانه‌ ضدهوايي‌ به‌ آمريكا
 در دي‌ ماه‌ 1336، جمعي‌ از افسران‌ جمعي‌ توپخانه‌ ضدهوايي‌ ارتش‌ با نام‌ جديد تيپ‌ مستقل‌ توپخانه‌ ضدهوايي‌ براي‌ تحصيل‌ به‌ آمريكا اعزام‌ شدند.
 
 ح‌ - اولين‌ آموزشگاه‌ رادار
 در سال‌ 1337 آموزشگاه‌ رادار در دوشان‌ تپه‌ فرماندهي‌ آموزش‌هاي‌ هوايي‌ تأسيس‌ و افسراني‌ كه‌ جهت‌ فراگيري‌ تخصصي‌هاي‌ فني‌ و عملياتي‌ رادار به‌ انگلستان‌ اعزام‌ شده‌ بودند، به‌ آموزش‌ كاركنان‌ جديدالاستخدام‌ پرداختند.
 
خ‌ - تشكيل‌ تيپ‌ آموزش‌ و پشتيباني‌ دفاع‌ هوايي
 جهت‌ تأسيس‌ يكان‌ دفاع‌ هوايي،‌ در شهريور 1338 تيپ‌ آموزش‌ و پشتيباني‌ دفاع‌ هوايي‌ تشكيل‌ و نسبت‌ به‌ اجراي‌ برنامه‌ سريع‌ آموزشي‌ ادامه‌ داد.
 
د - اولين‌ تجهيزات‌ ضدهوايي‌ در فرماندهي‌ دفاع‌ هوايي
 در سال‌ 1345، فرماندهي‌ دفاع‌ هوايي‌ براي‌ نخستين‌ بار به‌ موشك‌هاي‌ زمين‌ به‌ هواي‌ سي‌كت‌و تايگركت‌ انگليسي‌ و توپ‌هاي‌ ضدهوايي‌ 23 ميلي‌متري‌ روسي‌ مجهز شد.
 
ذ - تشكيل‌ كميته‌ ضدهوايي‌
 به‌منظور آموزش‌ كاركنان‌ مورد نياز يكان‌هاي‌ پدافند در نيروي‌ زميني‌، " كميته‌ ضد هوايي‌ " در مركز توپخانه‌ اصفهان‌ تشكيل‌ شد. در سال‌ 1328، مسلسل‌ ضدهوايي‌ روي‌ ناوهاي‌ نيروي‌ دريايي‌ نصب‌ شد.
 
ر- آتشبار ضد هوايي‌ در نيروي‌ دريايي‌
 برابر فرمان‌ همگاني‌ شماره‌ 7712، آتشبار ضد هوايي‌ در هنگ‌ تفنگداران‌ پياده‌ منطقه‌ يكم‌ دريايي‌ خليج‌فارس‌ در سال‌ 1331 وجودداشته‌است‌.
 
 ز - تشكيل‌ دسته‌ مسلسل‌ ضدهوايي‌
 در سال‌ 1331 دسته‌ مسلسل‌ ضدهوايي‌ در تيپ‌ جهرم‌، جمعي‌ لشكر 6 فارس‌، هنگ‌ هفتم پياده‌ جمعي‌ لشكر تبريز و هنگ‌ 13 پياده‌ جمعي‌ لشكر خرم‌آباد وجودداشت‌.
 
 ژ‌ - اعزام‌ فرمانده‌ آتشبار ضدهوايي‌ جهت‌ طي‌ دوره‌ ستاد به‌ دانشگاه‌ جنگ‌ سوئد
 از تاريخ‌ 19/4/1317 سروان‌ توپخانه‌ حاج‌ علي‌كيا، كفيل‌ فرمانده‌ آتشبار يكم‌ آتشبارهاي‌ ضدهواپيما براي‌ ديدن‌ دوره‌ ستاد عازم‌ دانشگاه‌ جنگ‌ سوئد شد.
 
 س‌ - فرمانده‌ گروهان‌ مسلسل‌ ضدهوايي‌
 از مورخه‌ 1/7/1317 ستوان‌دوم‌ حسين‌ موحد، فارغ‌التحصيل‌ مهرماه‌ 1317 دانشكده‌ افسري‌ به‌ كفالت‌ فرماندهي‌ دسته‌ يكم‌ گروهان‌ مسلسل‌ ضدهوايي‌ هنگ‌ پياده‌ آهنين‌ لشكر نمره‌ يك ساخلو مركز شد.
 
 ش‌ - اولين‌ فرمانده‌ تيپ‌ آموزشي‌ و پشتيباني‌ دفاع‌ هوايي‌ در نيروي‌ هوايي‌
سرهنگ‌ نصرالله خليل‌ ناجي‌ در يكم‌ آذر 1338 تيپ‌ آموزشي‌ و پشتيباني‌ دفاع‌ هوايي‌ را در نيروي‌ هوايي‌ تحويل‌ گرفت‌ و تا 1340 فرمانده‌ آن‌ بود كه‌ در سال‌ 1343 به‌ فرماندهي‌ دفاع‌ هوايي‌ تبديل‌ و در سال‌ 1348 به‌ فرماندهي‌ پدافند هوايي‌ تغيير نام‌ داد.
 
ص‌ - تشكيل‌ تيپ‌ مختلط‌ مستقل‌ توپخانه‌ مكانيزه
اوايل‌ سال‌ 1317، آتشبارهاي‌ ضدهوايي‌ تهران‌ به‌ هنگ‌ ضدهوايي‌ توسعه‌ يافت‌ ( آن‌ زمان‌ گردان‌ وجود نداشت‌ ) و اين‌ هنگ‌ ضد‌هوايي‌ با هنگ‌ مستقل‌ توپخانه‌ 105 بلند، از تاريخ‌ 2/8/1317 تشكيل‌ يك‌ تيپ‌ مستقل‌ مختلط‌ به‌نام‌ "تيپ‌ مختلط‌ مستقل‌ توپخانه‌ مكانيزه" در حوالي‌ جي‌ بريانك‌ ( پادگان‌ جي‌ فعلي‌، شرق‌ فرودگاه‌ مهرآباد) را تشكيل‌ دادند. از اول‌ مهرماه‌ 1317 به‌ لشكرهاي‌ نمره‌ يك و دو ساخلوي‌ مركز نيز هر كدام‌ يك‌ گروهان‌ مسلسل‌ ضدهوايي‌ واگذار شد‌.
 
مأموريت‌ و نقش‌ پدافند هوايي،‌ قبل‌ از پيروزي‌ شكوهمند انقلاب‌ اسلامي
 گرچه‌ مأموريت‌ و نقش‌ نيروي‌ هوايي‌ قبل‌ و بعد از پيروزي‌ شكوهمند انقلاب‌ اسلامي‌ تغيير ننموده‌ است‌ ولي‌ نقش‌ پدافند هوايي‌ به‌‌طور شديدي‌ دچار دگرگوني‌ شده‌ است‌. قبل‌ از پيروزي‌ شكوهمند انقلاب‌ اسلامي‌، نقش‌ سامانه‌هاي موشكي‌ ارتفاع‌ كم‌ و جنگ‌افزار‌هاي پدافند زمين‌ به‌ هوا عبارت‌ از تأمين‌ پدافند زمين‌ به‌ هواي‌ پايگاه‌ها شامل‌ باند‌هاي پروازي‌، مخازن‌ سوخت‌، مهمات‌ و توقفگاه‌هاي هواپيما بود و سامانه‌هاي موشكي‌ ارتفاع‌ متوسط‌ نيز طوري‌ گسترش‌ داده‌ مي‌‌شدند تا بتوانند پدافند زمين‌ به‌ هواي‌ ارتفاع‌ متوسط‌ پايگاه‌ها و سايت‌‌هاي راداري‌ را تأمين‌ نمايند. باتوجه‌ به‌ بُرد و ارتفاع‌ درگيري‌ موشك‌هايي‌ كه نام‌برده شد، تأمين‌ پدافند هوايي‌ شهر‌هاي نزديك‌ و اطراف‌ پايگاه‌ها نيز مدّنظر قرار مي‌‌گرفت‌.
 در مورد شهر‌هاي بزرگي‌ نظير تهران‌، اصفهان‌ و . . . گسترش‌ سايت‌‌هاي موشكي‌ (با ملحوظ‌ داشتن‌ امر پدافند از پايگاه‌ هوايي‌) به‌ گونه‌اي صورت‌ مي‌‌گرفت‌ تا ضمن‌ حصول‌ اطمينان‌ از تأمين‌ پدافند دورادور و ارتفاع‌ متوسط‌ اين‌ شهرها، پوشش‌ موشكي‌ لازم‌ براي‌ كليه‌ يا اكثر نقاط‌ حياتي‌ و حساس‌ نظامي‌ و غيرنظامي‌ منطقه‌ نيز فراهم‌ شود.
باتوجه‌ به‌ احداث‌ سايت‌هاي موشكي‌ در اطراف‌ اين‌ شهر‌ها با ايجاد تپه‌هاي مرتفع‌ براي‌ استقرار سامانه‌هاي راداري‌، سكوي‌ پرتاب‌ موشك‌ها و ساخت‌ محل‌هايي‌ نظير انبار، كارگاه‌ تعميراتي‌ آسايشگاه‌ و غيره‌؛ به‌ نظر مي‌‌رسيد برنامه‌اي براي‌ استفاده‌ از توان‌ جابجايي‌ (تحرك‌) اين‌ سامانه‌ موشكي‌ و انتقال‌ آن‌ به‌ منطقه‌ نبرد (در صورت‌ نياز) وجود نداشت‌.
 
نقش كاركنان پدافند هوايي در پيروزي انقلاب اسلامي
كاركنان پدافند هوايي در به‌ثمر رساندن پيروزي انقلاب اسلامي، نقشي بي‌بديل ايفا نمودند. با توجه به اين‌كه در آن مقطع، پدافند هوايي به‌عنوان زيرمجموعه‌اي از نيروي هوايي شناخته مي‌شد، لذا اقدام‌هاي كاركنان پدافند هوايي نيز پيش از اين به‌عنوان بخشي از اقدام‌هاي نيروي هوايي ارتش مد نظر قرار مي‌گرفت. اما با تفكيك پدافند هوايي از نيروي هوايي و تشكيل قرارگاه پدافند هوايي خاتم الانبيا(ص) آجا ،فعاليت انقلابي كاركنان پدافند هوايي متمايزتر از پيش مشخص شد. فعاليت‌هاي انقلابي كاركنان پدافند هوايي درتهران، بهبهان و... در تاريخ اين مرز وبوم به ثبت رسيده است. در بدو ورود هواپيماي حضرت امام (ره) به آسمان ايران، كاركنان سايت‌هاي راداري پدافند هوايي جهت تأمين امنيت پروازي هواپيماي حضرت امام (ره) در محل خدمت حاضر شده و به انجام وظايف پرداختند.
از جمله فعاليتهاي انقلابي كاركنان پدافند هوايي مي توان به موارد ذيل اشاره نمود:
  • در 12 بهمن ماه سال 1357 اين افتخار نصيب پدافند هوايي شد كه اولين خوش‌آمد و تبريك به مناسبت بازگشت امام به وطن را به ايشان اعلام نمايند. سرهنگ بازنشسته افروز(ستوان افروز سال 57) اولين نفري بود كه در رادار تبريز به نيابت از كليه كاركنان انقلابي پدافند هوايي اين پيام را از طريق خلبان فرانسوي به عرض امام رسانده و پاسخ تبريك را نيز دريافت نمايند. كاركنان پدافند هوايي در اين روز تلاش بسيار زيادي نمودند كه خداي ناكرده اتفاقي براي هواپيماي امام نيفتد و به سلامت به زمين بنشيند.
  • كاركنان جوان پدافند از بدو ورود امام در كنار ايشان قرارگرفتند و در تأييد همين بحث مي‌توان به 53 نفر دانشجوي افسري پدافند هوايي اشاره كرد كه مسئول انتظامات بهشت زهرا در سال 57 شدند(لازم به توضيح است كه شهيد نامجوي فرمانده اين افراد بوده است)
  • در 19 بهمن تركيبي از كاركنان پدافند هوايي و نيروي هوايي جهت بيعت خدمت امام (ره) مي‌رسند. همزمان با اين اقدام انقلابي، كاركنان پدافندي تبريز جهت حمايت، هماهنگي و همگامي با انقلابيون با لباس وارد دانشگاه تبريز مي‌شوند كه در اين دانشگاه توسط اين افراد قرآن با صداي بلند تلاوت مي‌گردد و دانشجويان آنها را گلباران مي نمايند.  
  • در اين ايام مبارك و پيش از آن يكي از فعاليت‌هاي بسيار مهم تبادل اخبار و فرمايشات و سخنراني‌هاي امام (ره) در شبكه فرماندهي و كنترل پدافند هوايي و اطلاع رساني متن پيام‌هاي حضرت امام به كليه كاركنان و در اقصي نقاط كشور از طريق اين شبكه بوده است.
كاركنان انقلابي پدافند هوايي علي‌رغم فشار و تهديدها و اقدام‌هاي سازمان ضد اطلاعات وقت رژيم شاه در شهرهاي تهران، تبريز، بوشهر،دزفول، همدان و... همگام با ساير انقلابيون به فعاليت‌هاي خود ادامه مي‌دادند كه مي‌توان به بخش كوچكي از آنها به‌شرح ذيل اشاره نمود:
  •  ترك محل خدمت كاركنان پدافند در اجراي فرمان امام (ره) علي‌رغم فشارها و تهديدهاي ضداطلاعات رژيم كه حداقل مجازات در صورت گرفتاري اعدام بوده است.
  • كساني كه به‌دليل بسته بودن درب پايگاه‌ها نتوانسته بودند ترك محل نمايند، شروع به اعتصاب غذا نمودند.
  • فرار فرمانده پايگاه تبريز(تيمسارماكويي) و افسر ضد اطلاعات (ستواني‌كم ميلاني) همان پايگاه به‌دليل هجوم انقلابيون پدافندي پيش از 22 بهمن.
 
وضعيت پدافند هوايي پس از پيروزي انقلاب اسلامي
پس از پيروزي انقلاب اسلامي، پدافند هوايي همچون ساير نيروهاي انقلابي در معرض آسيب نيروهاي ضدانقلاب قرار گرفت.از جمله اين‌كه سايت راداري كرج در معرض حمله ضدانقلاب قرار گرفته و تعدادي اسلحه نيز از حمله ناكام آنها برجاي ماند. چندماه بعد و در آذر ماه 1358 در منطقه مرزي ايلام، يك يك گروه مسلح ضدانقلاب به سايت راداري-مخابراتي "نخجير" واقع در غرب ايلام حمله كرده و خساراتي را به آن مركز حساس پدافند هوايي كشور وارد كردند. هدف اصلي اين در گيري‌ها آسيب رساندن به توان پدافند هوايي كشور و در نهايت كاهش امنيت كشور بود.
 
عملكرد پدافند هوايي قبل از آغاز جنگ
برابر اسناد ومدارك موجود تا هجدهم شهريور 1359، درگيري‌هاي پراكنده وگاه غيرموثري بين واحدهاي پدافند هوايي ايران و هواپيماهاي عراقي رُخ داد اما هجدهم شهريور 1359 را بايد آغازي خوب براي حضور پدافند هوايي در دفاع مقدس دانست. زيرا دراين روز سه فروند بالگرد و دو فروند هواپيماي عراقي براثر آتش پدافند هوايي سرنگون شدند. روز بعدنيز يك فروند بالگرد عراقي در حوالي آق‌داغ قصرشيرين سرنگون شد. در بيست وسوم شهريور نيز لشكر 81 زرهي از اصابت قرار گرفتن دو فروند هواپيماي عراقي توسط آتش ضدهوايي خبر داد.

منبع: مركز مطالعات، تحقيقات و تدوين آئين‌نامه‌هاي رزمي قرارگاه پدافند هوايي خاتم الانبيا(ص) آجا.