مقالات و مصاحبه ها
war
يكشنبه 26 شهريور 1391 تجديد جنگ شنبه و آدينه

تجديد جنگ شنبه و آدينه1

تا به حال نام «صلاح‌الدين ايوبي» را شنيده‌ايد؟ نام «ريچارد شيردل» را چطور؟ اگر تا به حال نام اين دو را شنيده‌ايد، از سرگذشتشان چه مي‌دانيد؟ شايد مي‌دانيد كه نام اين دو قهرمان، با نام جنگ‌هاي صليبي پيوند خورده است. اين دو، دو تن از نام‌آورترين قهرمانان جنگ‌هاي صليبي بوده‌اند، اما جنگ‌هاي صليبي ، شهرتي به مراتب بزرگ‌تر از نام اين دو جنگاور دارد...

 

جنگ‌هاي صليبي چيست؟

جنگ‌هاي صليبي به مجموعه جنگ‌هايي گفته مي‌شود كه در سده‌هاي يازدهم تا سيزدهم ميلادي (پنجم تا هفتم هجري قمري) از سرزمين‌هاي مسيحي‌نشين اروپاي غربي، و با رهبري كليساي كاتوليك آغاز شد تا آرامگاه حضرت مسيح (ع) واقع در بيت‌المقدس و سرزمين‌هاي امپراطوري رم شرقي را از دست مسلمانان، كه از سوي مسيحيان «كفار» خوانده مي‌شدند، برهانند. براي آغاز اين جنگ‌ها، پاپ به فرانسه رفت و در نشست «كلرمون»، از حاكمان و امراي اروپاي غربي، كشيشان و تمام مسيحيان خواست كه به ياري مسيحيان شام و بيت‌المقدس بشتابند و به امپراطوري بيزانس در برابر تركان سلجوقي كمك كنند. او اين جنگ را يك جهاد مذهبي خواند و مسيحيان حاضر در نشست كلرمون، همانجا صليبي پارچه‌اي بر شانه لباس خود دوختند و فرياد زدند: «مشيت خدا چنين بوده است» و به اين ترتيب، اين نهضت و تمام لشكركشي‌هاي دو قرن بعد از آن، «جنگ‌هاي صليبي» نام گرفت. 

 

دلايل آغاز جنگ‌هاي صليبي

درباره شروع جنگ‌هاي صليبي، چند موضوع مختلف موثر بوده است: مهم‌ترين دليلي كه در كتب مسيحي ذكر شده است، مشكلاتي است كه سلجوقيان پس از تسلط بر بيت‌المقدس براي زائران مسيحي ايجاد كردند. در دوران عباسيان، مسيحيان آزادانه اجازه رفت و آمد به بيت‌المقدس را داشتند تا آرامگاه عيسي‌مسيح(ع) را زيارت كنند. اما با تسلط سلجوقيان بر شام، تعدادي از زائران مسيحي از بيت‌المقدس رانده شدند، از تعدادي از زائران براي ورود به شهر عوارض گرفته شد و حتي چند  كليسا در بيت‌المقدس مصادره شد. اين برخوردها براي مسيحيان گران تمام شد و سبب شد تا كشيشي فرانسوي به نام «پير منزوي» پس از بازگشت از زيارت به پاپ شكايت كند و از او بخواهد براي آزادي بيت‌المقدس كاري كند. عامل ديگري كه بر تصميم پاپ براي آغاز جنگ موثر بود، شكست امپراطوري رم شرقي از سلجوقيان در نبرد «ملازگرد» بود. سلجوقيان در نتيجه اين پيروزي توانستند تا نزديكي قسطنطنيه پيشروي كنند و امپراطور بيزانس كه تاج و تختش را در خطر مي‌ديد، به ناچار از پاپ تقاضاي كمك كرد. پاپ كه از ديرباز آرزوي اتحاد كليساي كاتوليك با كليساي ارتودكس رم شرقي را داشت، از اين درخواست استقبال كرد تا بتواند به اين ترتيب نفوذش را در رم شرقي گسترش دهد.

اما علاوه بر دلايل ذكر شده، بايد به موارد ديگري هم اشاره كرد كه در استقبال مردم و حاكمان اروپاي غربي از دعوت پاپ موثر بوده است: براي مردم عادي، شيوع فقر و گرسنگي، بيماري و مرگ و مير و نداشتن آينده‌اي روشن در اروپا، باعث شد از اين سفر ماجراجويانه استقبال كنند. براي آنها اين سفر دو رو داشت: اگر پيروز مي‌شدند، آينده‌اي روشن در سرزميني جديد در انتظارشان بود و اگر كشته مي‌شدند، به گفته پاپ به بهشت مي‌رفتند. اما براي حاكمان اروپا، لشكر كشي به شرق دنيا، نويد كشف ذخاير افسانه‌اي شرق عالم را مي‌داد كه اروپاي قحطي زده آن روز به شدت به آن نياز داشت. البته در جنگ‌هاي صليبي اروپائيان نتوانستند قصد خود را عملي كنند اما بعدها در دوران استعمار، منابع كشورهاي آسيايي به دست آنها افتاد.

باتوجه به تمام اين دلايل، اروپاييان به دعوت پاپ پاسخ مثبت دادند و همگي، از مردم عادي و بي‌خانمان گرفته تا اعيان و اشراف و شواليه‌هاي انگلستان و دوك‌هاي فرانسه، به سمت شرق روانه شدند.

اروپاييان در نخستين نبردهاي صليبي شكست‌هاي سختي از مسلمانان خوردند و تهاجم آنها از سوي مسلمانان جدي گرفته نشد، اما پس از چند سال، با تجربه‌اي كه از شكست‌هاي پيشين كسب كرده بودند، توانستند بخش مهمي از سرزمين شام و مصر را تصرف كنند. تصرفات آنها شامل شهرهاي حاشيه مديترانه از قبيل صور، صيدا، بيروت، عكا، حفصه و... (واقع در لبنان، فلسطين و سوريه امروزي) مي‌شد.

 

جنگ آوران ...

صلاح‌الدين ايوبي(532-589 ه.ق)، شاهزاده جنگاوري است كه پس از شكست‌هاي پي‌درپي مسلمانان از صليبيان، در ميانه جنگ دوم صليبي ظهور مي‌كند و در جنگ هاي دوم، سوم و چهارم صليبي، با بازپس گيري سرزمين‌هاي غصب شده، غرور مسلمانان را به آنان باز مي‌گرداند. او موفق مي‌شود تقريباً تمامي سرزمين‌هاي از دست رفته را از صليبيان بازپس بگيرد و سرنوشت جنگ را عوض كند. صلاح الدين، سلسله ايوبيان را در سرزمين مصر و شام و حجاز و يمن تاسيس كرد. پس از صلاح‌الدين، مسيحيان هرگز نتوانستند دوباره بر سرزمين‌هايي كه صلاح‌الدين از آنها پس گرفته بود، مسلط شوند. در اين دوران، ريچارد شيردل پادشاه انگلستان مي‌شود و همراه با امپراطور آلمان به سمت شرق حركت مي‌كند. او پيروزي را براي صلاح‌الدين دشوار مي‌كند، اما باز هم كاري از پيش نمي‌برد و با آشفتگي اوضاع انگلستان، ناكام و شكست خورده به سرزمينش باز مي‌گردد. در افسانه‌هاي مرتبط با جنگ‌هاي صليبي، حكايت‌هايي خواندني از نبرد تن‌به‌تن ميان صلاح‌الدين و ريچارد شيردل نقل شده است.

جنگ‌هاي صليبي علاوه بر يك رويارويي نظامي، به‌عنوان يك برخورد دو تمدن بزرگ هم اهميت فراواني دارد. در طول اين جنگ‌ها، اروپاييان به شناخت جديدي از مردم مشرق زمين رسيدند و با پيشرفت هاي علمي و فرهنگي گوناگون مسلمانان آشنا شدند. پيشرفت‌هاي خيره‌كننده مسلمانان در علوم و فنون گوناگون، از قبيل پزشكي، معماري، صنعت‌گري، هنرهاي گوناگون و حتي دانش جنگ‌آوري، براي اروپاييان شگفت‌آور بود و آنها را از خواب عميقي كه در قرون وسطي در آن فرو رفته بودند، بيدار كرد. آنها به هيچ وجه انتظار مواجهه با چنين تمدني را در ميان مسلمانان نداشتند. به نظر بسياري از مورخان، يكي از دلايل مهم نهضت نوزايي(رنسانس) در اروپا، جنگ‌هاي صليبي بود. تمدن اسلامي نيز از اين جنگ‌ها تأثير پذيرفته است. شايد بتوان گسترش مبادلات تجاري ميان آسيا و اروپا را واضح‌ترين نتيجه جنگ‌هاي صليبي دانست كه تا امروز نيز ادامه دارد.

 

سرانجام جنگ‌هاي صليبي

به‌هر‌حال، نتيجه نهايي جنگ‌هاي صليبي براي مسيحيان شكست بود، اما اين شكست باعث نشد آنها آرزوي به دست آوردن سرزمين قدس را فراموش كنند. آنها بارها پس از اين جنگ‌ها و تا امروز، به سوي سرزمين‌هاي اسلامي دست درازي كردند. بسياري از تحليل‌گران جنگ‌هاي اروپائيان بر ضد دولت عثماني، همدستي امريكا و فرانسه و انگلستان و ايتاليا بر ضد جهان عرب و مسلمانان، تجاوز نيروهاي ايتاليا و فرانسه به ليبي و الجزاير و تونس و مغرب در قرن اخير و تأسيس رژيم صهيونيستي در فلسطين را، تداوم جنگ‌هاي صليبي مي‌شمارند. جمله مشهور ژنرال انگليسي، لرد آلنبي، پس از شكست عثماني در جنگ جهاني اول، هنگامي كه فاتحانه وارد قدس مي‌شد، همين نظر را تاييد مي‌كند. وي گفت: «اكنون جنگ‌هاي صليبي به پايان رسيد»2

 

پي‌نوشت‌ها:

1- برگرفته از بيتي از چهارپاره استاد علي معلم دامغاني با اين مطلع:

تجديد جنگ شنبه و آدينه

بي‌جرم و كين شكستن آيينه

«شنبه» و «آدينه» در اين بيت اشاره به روزهاي تعطيل در دو دين اسلام و يهوديت دارد.

2- عبدالحليم محمود، علي، الغزو الصليبي و العالم الاسلامي، قاهره، 1993، ص94.

 

منابع:

1- دائره‌المعارف بزرگ اسلامي، ج 11، مدخل جنگ‌هاي صليبي، صص 159-192.

2- لغت نامه دهخدا، ج 10، مدخل صليبي، صص 15038-15042

 
امتیاز دهی
 
 

بيشتر

نسخه قابل چاپ
تعداد بازديد اين صفحه: 3720