ویژه نامه الکترونیکی سی و پنجمین سالگرد هفته دفاع مقدس
6
بازخوانی یک عملیات نظامی عملیات خوارزم یا «ضربت ذوالفقار» سی‌یکم شهریورماه سال 1359، دشمن بعثی عراق با یورش ددمنشانه خود به جمهوری اسلامی ایران آتش جنگی را برافروخت که هشت سال به‌طول انجامید و در بیست‌وهفتم تیرماه سال 1367، آتش آن در جبهه‌های نبرد فروکش کرد ...



مقدمه

سی‌یکم شهریورماه سال 1359، دشمن بعثی عراق با یورش ددمنشانه خود به جمهوری اسلامی ایران آتش جنگی را برافروخت که هشت سال به‌طول انجامید و در بیست‌وهفتم تیرماه سال 1367، آتش آن در جبهه‌های نبرد فروکش کرد. گستردگی زمانی و مکانی جنگ و ابعاد فراوان آن در زمینه‌های سیاسی  و نظامی داخلی و بین‌المللی و پیامدهای ادامه‌دار این نبرد بزرگ ایجاب می‌کند که در مناسبت‌های مختلف این ابعاد و پیامدها مورد بازخوانی و تحلیل قرار گیرد. باشد که نسل جوان با عنایت به اهمیت موضوع، نسبت به این مسئله پویاتر از قبل اهتمام ورزیده و چراغی فرا راه آینده بگشایند.

 

وضعیت جغرافیایی و سوابق

منطقه کوهستانی میمک از نظر سیاسی دارای سابقة پیچیده‌ای است که آن را از دیگر مناطق عملیاتی به کلی متمایز می‌کند. بخشی از منطقه میمک در زمان حکومت پهلوی دوم طبق قرارداد 1975 به عراق واگذار شد اما با توافق دو طرف، زمان اشغال به تعویق افتاد. از آغاز سال 1356 تلاش برای تعیین حدود مرزی آغاز شد ولی عراق که شاهد بروز زمینه‌های انقلاب در ایران بود با بهانه‌جویی موضوع را معلق گذاشت. پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز حکومت عراق باب مذاکره را مسدود نگه داشته، نامه‌های طرف ایرانی را بدون پاسخ گذاشت و تجاوزات مرزی خود را شروع کرد. عراق درصدد بود قرارداد 1975 را کان‌لم‌یکن اعلام کند در نتیجه تعهد خود در مسئله اروند را نقض کرد مناطقی مانند میمک را به زور اسلحه به تصرف درآورد. در نتیجه از نوزدهم شهریورماه سال 59 تجاوزات خود را آغاز و بعد از چند روز آن را اشغال کرد.

این ارتفاع حساس مرزی با شیب تند به طرف شرق و ملایم‌تر به سمت غرب و با در بر داشتن مزیت و برتری کنترل معابر و مناطق اطراف خود، خصوصاً محورمندلی – دوشیخ – ترساق – زرباطیه در استان ایلام واقع شده و قسمت عمده عمق این ارتفاع در غرب خط‌الرأس جغرافیایی قرار دارد؛ به‌طوری که دامنه‌های غربی آن به تدریج با شیب ملایم به زمین‌های پست داخل خاک عراق متصل می‌شود. دوپاسگاه مرزی قدیمی حلاله و نی‌خزر در منتهی‌الیه شیب غربی آن واقع بوده که در جریان جنگ تحمیلی منهدم شد. قبل از پیروزی انقلاب اسلامی احداث ساختمان پاسگاه جدیدی به نام پاسگاه سنگی در مقابل دهانه تنگ بینا شروع شد تا درصورت تحویل و تحول منطقه به جای پاسگاههای حلاله و نی‌خزر مورد استفاده عناصر ژاندارمری قرارگیرد که این کار تا شروع جنگ تحمیلی انجام نپذیرفته بود.

 

وضعیت نظامی مناطق جنگی

در زمان انجام عملیات خوارزم (ضربت ذوالفقار) که نوزدهم دی ماه سال 59 صورت گرفت،  حدود سه ماه و نیم از شروع تجاوز گسترده دشمن گذشته بود. با وجود اتفاقات و حوادثی که باعث کاهش توان رزمی آن شده بود، ارتش جمهوری اسلامی ایران نیز به عنوان تنها سازمان منسجم موجود در سطح گسترده، با اعزام یکان‌های نیروی زمینی و استقرار در مقابل دشمن توانست نقش سرنوشت‌ساز خود را ایفا کند و ضمن جلوگیری از ادامه پیشروی دشمن و شکست یکان‌های مهاجم و ممانعت از دست‌یابی به اهداف قاطع و مهم در تمامی جبهه‌ها، دشمن را در مواضع نامناسبی متوقف و وادار به پدافند سازد. در این تاریخ تقریباً جبهه‌ها از تحرک قابل قبولی برخوردار نبودند. دشمن که به خاطر توقف ناخواسته دچار سرگشتگی شده بود، به فکر طراحی اداره عملیات نظامی در منطقه و شروع تبلیغات و فشار سیاسی جهت افتتاح میز مذاکره و آتش‌بس در سطح بین‌المللی بود و نیروهای خودی عمدتاً درحال بررسی و شناسایی نقاط ضعف دشمن برای بیرون راندن از خاک کشورمان بودند.

در جبهه جنوب، عملیات گسترده‌ای طرح‌ریزی می‌شود که قبل از این عملیات به اجرا درمی‌آید. عملیات نصر در منطقه هویزه در پانزدهم دی ماه سال 59 به اجرا درآمد و با وجود موفقیت‌های چشمگیر در مرحله اول و حتی تخلیه حدود یکهزار اسیر عراقی، متأسفانه دشمن فشار سنگینی وارد می‌آورد که یکان‌های خودی با تدبیری عاقلانه، مواضع قبل از حمله را اشغال می‌کنند تا جهت ادامه پاتک به طرف اهواز، فرصت از او گرفته شود. عملیات نصر تا نوزدهم دی ماه همین سال پایان می‌یابد و این دقیقاً همان زمانی است که درمنطقه میمک عملیات خوارزم شروع می‌شود.

 

طراحی عملیات

در چنین وضعیتی در جو سیاسی و اجتماعی داخل کشور، همه انتظار انجام عملیات و دریافت خبرهای روحیه بخشی را از جبهه‌ها دارند و این انتظار تا حدی است که ائمه جمعه نیز در خطبه‌های نماز به بیان آن می‌پردازند و طراحان نظامی را ترغیب می‌کنند زمینه‌های انجام عملیات و حمله به دشمن را بررسی و راه‌کارهای مناسب را ارائه نمایند. همچنین طبق نامه‌ای که ستاد مشترک ارتش که در نهم دی ماه سال 59 به رزمندگان اسلام ابلاغ شده است، امام امت(ره) در دیدار بارئیس جمهور وقت (بنی‌صدر)، نماینده حضرت امام(ره) در شورای عالی دفاع (مقام معظم رهبری) و فرماندهان نظامی به صورت قاطع می‌فرمایند «شما تعرض کنید، امت مسلمان ایران پشتیبان شماست و من هم پشتیبان ارتش هستم» براین اساس لشکر 81 زرهی کرمانشاه از نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران طرح عملیاتی امین را که در نهم آذرماه سال 59 تهیه شده بود به یکان‌ها ابلاغ می‌کند. به استناد این طرح مسئولیت منطقه از حوالی رودخانه کانی‌شیخ تا شمال مهران به عهده تیپ یکم این لشکر واگذار و مأموریت بشرح زیر به تیپ ابلاغ شد:

الف – مرحله یکم
(1)  تعرض ارتش مزدور عراق رادر منطقه همچنان متوقف کنید.
(2)  با هدایت عملیات چریکی مداوم و تعرض شبانه و روزانه محدود و محلی مداوم علیه جبهه،‌ جناحین، عمق، سازمان دشمن و معابر تدارکاتی وی و وارد کردن تلفات و خسارات، نیروهای دشمن را تضعیف و توان رزمی او را کاهش دهید.
(3)  با بهره‌برداری از نقاط ضعف دشمن مناطق کلیدی منطقه را با آتش کنترل کنید.

ب – مرحله دوم
(1)  درمنطقه تک (حمله) کنید و نیروهای باقی‌مانده خصم را نابود و خط مرز بین‌المللی را ترمیم نمایید.
(2)  آماده باشید بنا به دستور، حمله را جهت سرنگون ساختن رژیم صدام حسین به خاک عراق ادامه دهید.

متعاقب ابلاغ طرح لشکر، تیپ یک زرهی طرح عملیاتی خوارزم – 6 (میمک) را سه روز بعد و در بیست‌ودوم همان ماه تهیه کرده، اقدامات شناسایی از منطقه و وضعیت استقرار و استعداد دشمن را خصوصاً با استفاده از عشایر ایل خزل «خزعل» توسعه داد.

عشایر ایل خزعل ارتفاع میمک ودامنه‌های غربی آن را جزو سرزمین آبا و اجدادی خود می‌دانستند و با توجه به مرغوبیت علف‌ها و گیاهان منطقه از آن برای علف‌چر دام‌های خود استفاده می‌کردند و وابستگی، تعلق خاطر و پیوستگی عمیقی نسبت به‌زمین منطقه داشتد. بهره‌برداری از این انگیزه روانی مردم منطقه و استفاده صحیح از مشارکت آنان در عملیات خصوصاً در شناسایی‌ها و سازماندهی منطقی همراه با یکان‌های ارتشی و هدایت کنترل آنان، نقش به‌سزایی در پیروزی عملیات داشته است.

 

چگونگی اجرای عملیات

عملیات در تاریخ نوزدهم دی ماه سال 59 آغاز شد و مدت هفت روز به طول انجامید و سرانجام یک هفته بعد در در تاریخ بیست‌وششم همان ماه با تثبیت خطوط و منطقه تصرف شده پایان یافت.

قرارگاه هدایت کننده عملیات خوارزم لشکر 81 زرهی به فرماندهی سرهنگ سهرابی بود که اکنون از مشاوران نظامی فرماندهی معظم کل قواست.این قرارگاه با یکان‌های زیر علمیات را به انجام رسانید:-         یکان‌های قرارگاه لشکر 81 زرهی که در منطقه عمومی میمک و گنجانچم عملیات را اجرا کردند.
(1)  قرارگاه تیپ یک لشکر 81 زرهی (گروه رزمی 195 پیاده مکانیزه، گروه رزمی 217 تانک، گروه رزمی 222 تانک)
(2)  گردان 7 ستاد مشترک ارتش.
(3)  عناصری از نیروهای ویژه.
(4)  بسیج عشایری ایل خزعل.

و اما در مقابل نیروهای خودی که حدود دو تیپ برآورد می‌شوند، دشمن با بیش از سه تیپ قبل از شروع علمیات به شرح زیر صف‌آرایی کرده بود:

(1) تیپ 2 پیاده کوهستانی لشکر 2 پیاده کوهستانی.

(2) تیپ 4 پیاده کوهستانی لشکر 2 پیاده کوهستانی.

(3) گردان 7 تانک لشکر 2 پیاده کوهستانی.

(4) عناصر شناخته نشده‌ای از لشکر 2 پیاده کوهستانی.

و بعد از آغاز عملیات ودر طول هفت روز نبرد مداوم، یکان‌های زیر نیز به کمک نیروهای شکست خورده دشمن آمدند:

(1) تیپ‌های 3 و 19 لشکر 8 پیاده کوهستانی.

(2) گردان تانک اندلس تیپ 43 لشکر 9 زرهی

(3) تیپ 39 لشکر 7 پیاده.

(4) تیپ مکانیزه گارد جمهوری.

(5) عناصری از تیپ‌های 31 و 32 نیروی مخصوص.

(6) گردان‌های 16، 17 توپخانه صحرایی و یک آتشبار کاتیوشا.

در برآورد کلی در مقابل حداکثر یک لشکر از جمهوری اسلامی ایران که حمله را به دشمن آغاز کرد نیرویی در حد سه لشکر وجود داشت که سرانجام با شکست سنگین متواری شدند.

در دستور ابلاغی یکان اجرا کننده عملیات آمده است:

تیپ 1 زرهی مأموریت دارد به‌منظوردرهم کوبیدن نیروهای متجاوز عراق و اجرای مرحله به مرحله رسیدن به مرز بین‌المللی در نوزدهم دی ماه سال 59 در محور گنجانچم، ‌دشمن رادرگیر ودر محور شرقی و تنگ بینا، تک (حمله) نموده، ارتفاع میمک را تصرف وبنابه دستور تک را به منظور ترمیم مرز بین‌المللی به سمت غرب ادامه دهد.

 

نتایج به دست آمده 

در این عملیات قسمت‌های عمده و حساس ارتفاعات میمک مانند ارتفاعات کله‌قندی و 602 درمحور شمالی و ارتفاعات 525 و 540 در محور جنوبی به تصرف یکان‌های خودی درآمد و در نتیجه می‌توان عملیات خوارزم را اولین عملیات آفندی موفقیت‌آمیز نیروی زمینی دانست که منجر به تأمین نسبی مرز بین‌المللی و تأمین سرزمین‌های مورد ادعای ارضی عراق شد. بعد از هفت روز نبرد سنگین و تثبیت مواضع به دست آمده پاتک‌های عراق تا یک ماه ادامه داشت ولی دشمن هرگز موفق نشد مواضع از دست داده را بازپس گیرد.

در این عملیات چنین دوهزار نفر از افراددشمن کشته و مجروح شدند و 164 نفر از آنان به اسارت درآمدند.

انهدام 60 دستگاه تانک و نفربر، 50 دستگاه خودروهای مختلف، سرنگونی دو فرونده هواپیما و سه فروند بالگرد، انهدام تیپ دو پیاده کوهستانی و گردان هفت تانک به میزان 70 درصد از جمله ضایعات دشمن محسوب می‌شود.

در این عملیات تعداد 13 دستگاه تانک، دو دستگاه نفربر، چندین دستگاه لودر وبلدوزر، پنچ قبضه تفنگ 106م‌م، تعدادی توپ ضد هوایی وموشک مالیوتکا، مقداری اقلام مخابراتی و تجهیزات متفرقه و سلاح‌های سبک و سنگین دیگر از دشمن به غنیمت نیروهای خودی درآمد.

نکته بارز و قابل توجه این عملیات رعایت اصل غافلگیری بود که طبق توضیح فرماندهی عملیات نیروهای عراقی با توجه به حمله انجام شده در پانزدهم سال 59 در هویزه به مدت یک هفته قبل از آن آماده‌باش کامل داده بودند ولی بعد از انجام عملیات ضمن لغو آماده‌باش، افراد خود را به مرخصی اعزام کرد بودند و اسارت اسرای عراقی با وضعیت بسیار نامرتب از نظر پوشش لباس به خوبی نشان می‌داد که این عملیات تا چه حدی غافلگیرانه صورت پذیرفته است. عملیات خوارزم«ضربت ذوالفقار» برگی زرینی از اقدامات ارتش جمهوری اسلامی در آغاز جنگ است.

         

از: سرهنگ2 بازنشسته مجتبی جعفری

 ارسالی از روابط عمومی نزاجا

 
امتیاز دهی
 
 

بيشتر
تعداد بازديد اين صفحه: 2024